*استوارت گیتل-باستن، استاد علوم اجتماعی و سیاست عمومی در دانشگاه علوم و تکنولوژی هنگ‏کنگ

از سال‏‌ها پیش مشهورترین سیاست‌های کنترل جمعیت در جهان را چین به اجرا درآورده است‏. ‏اما این روزها تحولاتی در جهت عکس این سیاست‌ها در چین در جریان است که دلایل پیچیده‌ای هم ندارد‏. ‏اول اینکه اخیرا آماری از جامعه چین منتشر شد که نشان می‌دهد جمعیت این کشور با سرعت در حال پیر شدن و بازنشسته‌شدن است و رشد کلی جمعیت به کم‌ترین حد خود در نسل‌های اخیر رسیده است‏. ‏بر این اساس، نرخ باروری در چین تا سطح ۱.۳ فرزند به ازای هر زن کاهش پیدا کرده است و این یعنی اوضاع رشد جمعیت چین حتی از ژاپن هم بدتر است‏. ‏این در حالی است که اوج رشد جمعیت چین در دهه ۱۹۶۰ میلادی رخ داد؛ یعنی زمانی که این عدد، ۵ فرزند به ازای هر زن بود‏. ‏حالا علاوه بر مساله کاهش باروری، مساله پایین‌بودن سن بازنشستگی (بین ۵۰ تا ۶۰ سال) هم مطرح است که در نوع خودش تبعات منفی بر اقتصاد چین ایجاد کرده است‏. ‏

موضوع کاهش نرخ باروری در چین موضوعی مخفی نبوده و مدت‌هاست که درباره‌اش صحبت می‌شود‏. ‏نتیجه صحبت‌ها هم این بوده که دولت چین سیاست پیشین خود مبنی بر مجاز بودنِ دوفرزندی در این کشور را تغییر داده و بنابراین خانوارهای چینی می‌توانند سه فرزند هم داشته باشند‏. ‏اما نکته اینجاست که چنین تغییری نمی‌تواند با سرعت به تاثیر معنادار بر جمعیت چین بینجامد یا جمعیت نیروی کار در این کشور را افزایش بدهد‏. ‏والدین چینی مثل بسیاری از والدین دیگر در کشورهای شرق آسیا نگران هزینه‌های فزاینده بزرگ‌کردن و تحصیل فرزندان‌شان هستند‏. ‏انتظارها در خصوص پیشرفت و موفقیت فرزندان در این جوامع بالاست و بنابراین مخارج تحصیلی هم بالا رفته و هزینه مهدکودک و پرستار بچه هم که به خصوص برای زنان شاغل جای خودش را دارد‏. ‏اگر در این زمینه‌ها کمک موثری به خانوارها نرسد، بعید است که نرخ باروری در چین به شکل معناداری بالا برود‏. ‏

آخرین باری که دولت چین سیاست خود را در زمینه تعداد فرزندان هر خانوار تغییر داد، سال ۲۰۱۶ میلادی بود و در این زمان، خانواده‌ها مجاز به داشتن دو فرزند شدند‏. ‏با این وجود،‌ افزایش نرخ باروری در چین به اندازه‌ای که مورد نظر دولت بود اتفاق نیفتاد‏. ‏از آن زمان، یکی از علل عدم افزایش نرخ باروری در چین به وجود نظام آموزشیِ بسیار رقابتی نسبت داده شد که باعث می‌شود خانواده‌ها برای تربیت و تعلیم فرزندان‌شان تحت فشار زیادی باشند‏. ‏

در این میان، موضوعی که نگرانی اصلی مقامات چینی بوده نیز مغفول مانده است‏. ‏آنها می‌خواهند در سریع‌ترین زمان ممکن، چالش‌های جمعیتی چین را حل و فصل کنند‏. ‏اما قضیه اینجاست که بزرگ‌شدن فرزندان را نمی‌توان به هیچ شکلی تسریع کرد یا آنها را زودتر وارد بازار کار کرد‏. ‏نوزادانی که امسال و سال‌های نزدیک به امسال به دنیا بیایند در بهترین حالت در سال ۲۰۴۰ میلادی وارد بازار کار می‌شوند‏. ‏این در حالی است که پیش‌بینی شده که مشکلات صندوق‌های بازنشستگی چین در اوایل دهه ۲۰۳۰ میلادی به اوج برسد و کشور شاهد ورشکستگی آنها باشد‏. ‏بنابراین فرزندان نورسیده نمی‌توانند گرهی از این مشکل بزرگ بگشایند‏. ‏

راه ساده‌تر برای دولت چین این است که سن بازنشستگی را بالاتر ببرد اما این هم در جامعه چین به مشکلات دیگری می‌انجامد‏. ‏در حال حاضر بسیاری از فرزندان نورسیده والدین شاغل توسط پدربزرگ و مادربزرگ‌ها بزرگ می‌شوند‏. ‏با افزایش سن بازنشستگی، پیچیدگی دیگری نیز در این راه به وجود خواهد آمد و ممکن است دوباره به کاهش نرخ باروری در چین بینجامد؛ چون عملا نگهداری بچه‌ها سخت‌تر خواهد شد‏. ‏

به نظر می‌رسد که چین برای رفع مشکلاتش به این نیاز دارد که واقعیت جمعیتی‌اش را در نسبت با گذشته بررسی کند: در گذشته نیروی کار بسیار ارزان و فراوان بود و جمعیت سالمندی که از بازار کار خارج شده بود درصد کم‌تری از جمعیت را در قیاس با حالا تشکیل می‌داد‏. ‏حالا چین نیاز دارد که به سرعت به اصلاح نهادهای اجتماعی و اقتصادی که از جمعیت سالمند حمایت می‌کنند بپردازد تا برای چالش‌های چند دهه پیش رو آماده‌تر باشد‏. ‏

درواقع سیاست چین مبنی بر مجاز بودنِ سه فرزندی اصلا کم‌اهمیت نیست و مثلا در مناطق روستایی می‌تواند تاثیر مثبتی بگذارد‏. ‏با این حال، نباید فراموش کرد که مردم فقط یک عدد نیستند‏. ‏جمعیت هر کشور را مردم واقعی تشکیل می‌دهند و مردم همواره دوست دارند به گزینه‌های زیاد دسترسی داشته باشند؛ چه در باب فرزندآوری و چه در باب تربیت فرزندان و مهارت‌آموزی به آنها‏. ‏بنابراین وضع خانوارها می‌تواند در آینده چین با دسترسی به این گزینه‌ها آسان‌تر شود‏. ‏