در ماه‌هایی که فشار تحریم‌ها و محدودیت‌های دریایی دوباره شدت گرفته، یک واقعیت روشن‌تر از همیشه پیش روی ماست: ایران اگر بخواهد در این شرایط بایستد و حرکت کند، باید از «عضویت اسمی» در پیمان‌ها عبور کند و به «استفاده عملیاتی» برسد‌. ما امروز در اوراسیا، شانگهای و بریکس حضور داریم؛ در کنار آن، شبکه‌ای از همسایگان مثل ترکیه، پاکستان، عراق، آذربایجان و آسیای مرکزی داریم که هرکدام می‌توانند یک گره از مسیرهای بسته‌شده را باز کنند‌. اما این ظرفیت‌ها زمانی واقعی می‌شوند که به عدد، پروژه و کریدور تبدیل شوند.

۱) اوراسیا، جایی که عددها نشان می‌دهند فرصت واقعی است

از ۱۵ می ۲۰۲۵، توافق تجارت آزاد ایران-اوراسیا اجرایی شده و ۹۰٪ کالاهای دو طرف از تعرفه معاف شده‌اند‌. این یعنی ایران در یک بازار بیش از ۱۸۰ میلیون نفری، با تعرفه نزدیک به صفر می‌تواند حرکت کند.

در سال ۲۰۲۵، تجارت ایران با اعضای اوراسیا حدود ۶ میلیارد دلار بوده؛ اما نکته مهم‌تر این است که هزینه تجارت با روسیه، قزاقستان و ارمنستان ساختاری کاهش یافته و این کاهش، در شرایط محاصره دریایی، ارزشش چند برابر می‌شود.

در کنار این، کریدور شمال-جنوب(INSTC)  که از ایران به روسیه و سپس شرق اروپا می‌رود، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲۰.۵ میلیون تن ترانزیت را از خاک ایران عبور داده است‌. این عدد یعنی: حتی در شرایط فشار، زیرساخت ایران فعال است و اگر تصمیم‌های درست گرفته شود، می‌تواند به ستون عبور از محاصره تبدیل شود.

۲) شانگهای، امنیت مسیر و پول‌های محلی

شانگهای فقط یک پیمان سیاسی نیست؛ یک سکوی هماهنگی امنیتی-اقتصادی است‌. در شرایطی که مسیرهای دریایی محدود شده‌اند، امنیت کریدورهای زمینی اهمیت حیاتی دارد.

ایران می‌تواند در قالب شانگهای، امنیت مسیرهای ایران-آسیای مرکزی-چین را به‌صورت مشترک تعریف کند؛ همان مسیری که امروز بخش مهمی از صادرات غیرنفتی ایران از آن عبور می‌کند.

در کنار امنیت، موضوع تسویه با پول‌های محلی است‌. وقتی تجارت ایران با چین ۱۳.۳۸ میلیارد دلار (۴.۴۴ صادرات+ ۸.۹۴ واردات) است، و تجارت با روسیه و هند هم در همین مقیاس قرار دارد، ایجاد یک اتاق پایاپای منطقه‌ای با یوان، روبل، روپیه و ریال، نه یک آرزو، بلکه یک ضرورت عملیاتی است.

۳) بریکس: انرژی، مالی و روایت

۱. قراردادهای بلندمدت انرژی

وقتی صادرات ایران به چین در ژوئن ۲۰۲۶ به ۲۷.۶ میلیون دلار سقوط می‌کند (کاهش ۸۹٪)، یعنی تجارت نقطه‌ای انرژی دیگر قابل اتکا نیست‌. ایران باید با چین و هند وارد قراردادهای بلندمدت انرژی با سازوکارهای غیردلاری شود تا نوسان‌های ماهانه، اقتصاد را تکان ندهد.

۲. تأمین مالی زیرساخت‌ها

بانک توسعه بریکس می‌تواند بخشی از پروژه‌های ایران را تأمین مالی کند؛ پروژه‌هایی مثل:

·        پایانه‌های مشترک لجستیکی در شمال

·        بندر خشک مرکزی

·        خطوط ریلی کریدور شرق.

۳. روایت‌سازی

بریکس یک قدرت رسانه‌ای است‌. ایران باید از این فضا برای مشروعیت‌بخشی به مسیرهای جایگزین دریایی و مالی استفاده کند؛ یعنی نشان دهد که عبور از دلار و مسیرهای دریایی غرب، یک انتخاب عقلانی جهانی است.

۴) ترکیه، شریک لجستیکی ایران در روزهای سخت

ترکیه امروز ۵.۵ میلیارد دلار تجارت دوطرفه با ایران دارد:

·        ۲.۴۵ میلیارد دلار صادرات ایران به ترکیه

·        ۳.۱ میلیارد دلار واردات ایران از ترکیه.

ترکیب کالاها نشان می‌دهد چرا ترکیه مهم است:

·        ایران به ترکیه ۵۲۵ میلیون دلار آلومینیوم خام و ۴۰۶ میلیون دلار مس صادر می‌کند.

·        ترکیه به ایران ۳۸۳ میلیون دلار ماشین‌آلات و ۱۷۴ میلیون دلار تجهیزات الکتریکی می‌فرستد.

این یعنی ترکیه می‌تواند هاب لجستیکی و مالی ایران باشد؛ هم برای صادرات، هم برای واردات کالاهای صنعتی که در شرایط تحریم، دسترسی به آن‌ها سخت می‌شود.

5) پاکستان، مسیر جایگزین ایران به اقیانوس هند

پاکستان در پنج سال گذشته واردات خود از ایران را از ۳۷۱ میلیون دلار به ۱.۲۶ میلیارد دلار رسانده؛ یعنی رشد سالانه ۲۷.۵٪.

ترکیب تجارت هم بسیار مهم است:

·        ۸۷۰ میلیون دلار سوخت و انرژی

·        ۱۴۰ میلیون دلار فولاد

·        ۷۲.۹ میلیون دلار پلاستیک.

این یعنی پاکستان در حال تبدیل‌شدن به مسیر جایگزین دریایی ایران است‌. اگر ایران بتواند مسیرهای زمینی خود را به بنادر گوادر و کراچی وصل کند، بخشی از فشار محاصره دریایی عملاً بی‌اثر می‌شود.

۶) چهار راه‌حل محدود، اما جدی و قابل اجرا

راه‌حل اول: تمرکز بر چهار کریدور اصلی

به‌جای پراکندگی، ایران باید روی چهار کریدور تمرکز کند:

·        شمال-جنوب

·        شرق (ایران-آسیای مرکزی-چین)

·        غرب (ایران-ترکیه-اروپا)

·        جنوب (ایران-پاکستان-اقیانوس هند).

این تمرکز یعنی منابع محدود، هدفمند هزینه می‌شوند و دیپلماسی اقتصادی حول چند محور روشن شکل می‌گیرد.

راه‌حل دوم: اتاق پایاپای منطقه‌ای

با توجه به حجم تجارت:

·        چین: ۱۳.۳۸ میلیارد دلار

·        ترکیه: ۵.۵ میلیارد دلار

·        پاکستان: ۱.۲۶ میلیارد دلار

·        اوراسیا: ۶ میلیارد دلار.

ایران باید یک اتاق پایاپای منطقه‌ای با یوان، روبل، روپیه، لیر و ریال ایجاد کند تا وابستگی به دلار کاهش یابد.

راه‌حل سوم: تبدیل عضویت‌ها به پروژه‌های مشخص

برای هر پیمان، دو یا سه پروژه مشخص تعریف شود:

·        اوراسیا: پایانه مشترک لجستیکی + خط ریلی اولویت‌دار

·        شانگهای: امنیت کریدور + تسویه مالی

·        بریکس: قرارداد انرژی + تأمین مالی زیرساخت

پروژه‌ها باید زمان‌بندی، بودجه و شریک مشخص داشته باشند.

راه‌حل چهارم: اصلاحات حکمرانی داخلی

هیچ شریک خارجی حاضر نیست با کشوری کار کند که مقرراتش غیرقابل پیش‌بینی است‌. بنابراین:

·        ثبات مقررات

·        شفافیت قراردادها

·        نهادهای تنظیم‌گر مستقل

·        مبارزه با فساد در گمرک و لجستیک.

این اصلاحات، ریسک همکاری با ایران را کاهش می‌دهد و ظرفیت پیمان‌ها را واقعی می‌کند.

در شرایط محاصره دریایی، ایران دو انتخاب دارد: یا واکنشی و پراکنده عمل کند، یا یک نقشه منطقه‌ای مبتنی بر پیمان‌ها و همسایگان طراحی کند‌. عددها نشان می‌دهند که مسیر دوم ممکن، منطقی و قابل اجرا است‌. ایران اگر بتواند عضویت‌های خود را به کریدور، قرارداد، سازوکار مالی و پروژه زیرساختی تبدیل کند، از وضعیت «محاصره‌پذیر» به وضعیت «شبکه‌محور» منتقل می‌شود.

رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق تهران

منبع: آینده‌نگر