در نشست شبکه کسب‌وکارهای خانوادگی استان تهران که با حضور اعضای هیئت رئیسه، هیئت نمایندگان و دبیرکل اتاق تهران و همچنین رئیس انجمن کسب‌وکارهای خانوادگی و جمعی از فعالان اقتصادی و اندیشمندان به میزبانی اتاق تهران برگزار شد، اهمیت برنامه‌ریزی برای جانشین‌پروری و تقویت بسترهای لازم برای حفظ و توسعه کسب‌وکارهای خانوادگی در نسل‌های آینده مورد تاکید قرار گرفت.

در ابتدای این نشست، فریال مستوفی، نایب‌رئیس اتاق تهران و رئیس شورای راهبری مرکز سرمایه‌گذاری و کسب‌وکارهای خانوادگی این اتاق، آغاز سخنان خود را به اهمیت انتقال تجربه میان نسل‌های مختلف کسب‌وکارهای خانوادگی اختصاص داد و گفت:کسب‌وکارهایی که طی دهه‌های گذشته شکل گرفته و توسعه یافته‌اند، از تجربه و دانش ارزشمندی برخوردارند که نباید در فرآیند انتقال مدیریت به نسل‌های بعدی نادیده گرفته شود.

وی افزود: شرایط امروز اقتصاد و بازار با گذشته تفاوت‌های قابل‌توجهی پیدا کرده و شیوه‌های ورود به بازار، تامین منابع و مدل‌های کسب‌وکار در حال تغییر است. از این رو، نسل جدید باید بتواند ضمن بهره‌گیری از تجربه نسل‌های پیشین، خود را با تحولات جدید تطبیق دهد و راهکارهای جدیدی برای رشد و توسعه فعالیت‌های اقتصادی ارائه کند.

مستوفی با بیان اینکه «اختلاف دیدگاه میان نسل‌ها لزوما به منزله تهدید نیست» تصریح کرد: این تفاوت‌ها در صورت مدیریت صحیح می‌توانند به فرصتی برای تقویت کسب‌وکار تبدیل شوند. نسل‌های پیشین از تجربه عملی و شناخت عمیق‌تری نسبت به فعالیت اقتصادی برخوردارند و نسل جدید نیز می‌تواند تحولات بازار و فرصت‌های نوظهور را از زاویه متفاوتی شناسایی کند. آنچه اهمیت دارد، ایجاد سازوکاری برای استفاده همزمان از ظرفیت‌های هر دو نسل است.

نایب‌رئیس اتاق تهران در ادامه به ویژگی‌های متفاوت کسب‌وکارهای خانوادگی اشاره کرد و گفت:موضوعاتی مانند انتخاب مدیر، تقسیم مسئولیت‌ها، زمان واگذاری مدیریت به نسل بعد و تعیین آینده مالکیت از جمله مسائلی هستند که خانواده‌ها باید درباره آنها گفت‌وگو کنند. این گفت‌وگوها نباید به تعویق بیفتد و لازم است خانواده‌ها پیش از مواجهه با چالش‌های جدی، برای آینده کسب‌وکار خود برنامه‌ریزی کنند.

مستوفی با تاکید بر اینکه همه کسب‌وکارهای خانوادگی با مسائل یکسانی مواجه نیستند، اظهار داشت: نخستین گام در حمایت موثر از این بنگاه‌ها، شناخت نیازها و چالش‌های واقعی آنهاست و برای حمایت از کسب‌وکارهای خانوادگی ضرورتی ندارد تمام خدمات و ساختارها از ابتدا ایجاد شوند، بلکه می‌توان از ظرفیت خدمات و نهادهای موجود استفاده کرد و آنها را متناسب با نیازهای خاص این کسب‌وکارها توسعه داد.

ضرورت توسعه شبکه ملی کسب‌وکارهای خانوادگی

 در ادامه این گردهمایی، سعید جابر انصاری، رئیس انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی نیز با اشاره به اهمیت حفظ میراث کارآفرینان و بنیان‌گذاران بنگاه‌های اقتصادی گفت: تجربه نسل‌های گذشته تنها یک دستاورد اقتصادی نیست، بلکه دانش، اخلاق حرفه‌ای، مسئولیت‌پذیری و تعهد به آبادانی کشور را در بر می‌گیرد. این میراث باید حفظ شود و در اختیار نسل‌های آینده قرار گیرد.

وی با تاکید بر نقش کسب‌وکارهای خانوادگی در توسعه اقتصادی افزود: این بنگاه‌ها سهم قابل‌توجهی از اقتصاد جهانی را به خود اختصاص داده‌اند، اما در ایران هنوز شناخت آماری دقیق و جامعی از جایگاه و سهم آنها در اقتصاد وجود ندارد.

رئیس انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به برنامه‌های این انجمن، توسعه شبکه ارتباطی میان خانواده‌های کارآفرین و بهره‌گیری از تجربیات موفق داخلی و بین‌المللی را از محورهای اصلی فعالیت آن عنوان کرد و افزود: توسعه این بخش نیازمند دو بازوی علمی و ترویجی است و همکاری با دانشگاه‌ها، اتاق‌های بازرگانی و نهادهای سیاست‌گذار می‌تواند زمینه توسعه دانش تخصصی و ارائه خدمات موثر به کسب‌وکارهای خانوادگی را فراهم کند.

وی از برنامه‌ریزی برای ایجاد دفاتر نمایندگی استانی، طراحی پلتفرم ملی دیجیتال و هوشمند خبر داد و همچنین بر ضرورت تربیت مشاوران تخصصی در حوزه کسب‌وکارهای خانوادگی تاکید کرد.

رئیس انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی با اشاره به تلاش‌های صورت گرفته برای تقویت جایگاه بنگاه‌های خانوادگی در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی، ضرورت صیانت از حقوق مالکیت را مورد اشاره قرار داد و گفت: تامین امنیت مالکیت یکی از موضوعات اساسی برای تداوم فعالیت بنگاه‌های اقتصادی است و هرگونه تصمیمی که این امنیت را تضعیف کند، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای سرمایه‌گذاری در کشور داشته باشد.

وی با انتقاد از برخوردهایی که ممکن است به مصادره دارایی‌های یک خانواده منجر شود، تصریح کرد: اگر فردی مرتکب تخلف شده است، باید در دادگاه صالح به تخلف او رسیدگی شود و مجازاتی متناسب با تخلف صرت گرفته تعیین شود، نه اینکه تمام دارایی‌های یک خانواده مصادره شود. چنین برخوردهایی می‌تواند موج جدیدی از خروج سرمایه از کشور ایجاد کند و اعتماد فعالان اقتصادی به امنیت سرمایه‌گذاری را کاهش دهد.

تداوم کسب‌وکارهای خانوادگی نیازمند انتقال سرمایه و مسئولیت میان نسل‌هاست

 در ادامه، عبدالله احمدی، رئیس مرکز سرمایه‌گذاری و کسب‌وکارهای خانوادگی اتاق تهران در سخنانی به نقش خانواده در شکل‌گیری و تداوم بنگاه‌های اقتصادی اشاره کرد و حفظ سرمایه‌ها، انتقال بین‌نسلی و تحول همزمان در خانواده و کسب‌وکار را حائز اهمیت دانست.

احمدی گفت:این تصور که خانواده تنها در ابتدای شکل‌گیری کسب‌وکار نقش دارد و پس از آن بنگاه اقتصادی مسیر مستقلی را طی می‌کند، نادرست است. همزمان با تحول بنگاه اقتصادی، شیوه ارتباط خانواده با آن نیز تغییر می‌کند و این دو در طول زمان متناسب با شرایط جدید متحول می‌شوند.

وی همچنین به اهمیت انتقال بین‌نسلی در کسب‌وکارهای خانوادگی پرداخت  و بر ضرورت حفظ سرمایه‌ها و توجه به مسئولیت نسل‌های جدید اشاره کرد.

احمدی در بخش دیگری از سخنان خود، جذب سرمایه‌های جدید را از موضوعات مهم در تداوم فعالیت بنگاه‌های اقتصادی برشمرد.

تربیت مشاوران حرفه‌ای برای کسب‌وکارهای خانوادگی

فوژان صباحی، مدیرعامل انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی نیز با بیان اینکه«آینده کسب‌وکارهای خانوادگی ایران به ایجاد نهادها، شبکه‌ها و سازوکارهایی بستگی دارد که تداوم فعالیت این بنگاه‌ها را در نسل‌های آینده امکان‌پذیر سازد» افزود: حوزه کسب و کارهای خانوادگی تاکنون به اندازه کافی در پژوهش‌های اقتصادی و اجتماعی کشور مورد توجه قرار نگرفته و ضروری است با توسعه مطالعات تخصصی، شناخت دقیق‌تری از مسائل و نیازهای خانواده‌های کارآفرین حاصل شود.

صباحی با اشاره به ضرورت همکاری انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی و اندیشکده کسب‌وکارهای خانوادگی دانشگاه تهران افزود: این دو مجموعه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند؛ به نحوی که انجمن زمینه ارتباط میان خانواده‌های کارآفرین، مدیران و متخصصان را فراهم کند و اندیشکده نیز بر فعالیت‌های علمی، پژوهشی و سیاست‌پژوهی متمرکز باشد.

وی همچنین از آمادگی این انجمن برای همکاری در طراحی و اجرای دوره‌های آموزشی تخصصی، انجام مطالعات و پژوهش‌های مورد نیاز، تربیت مشاوران حرفه‌ای کسب‌وکارهای خانوادگی و توسعه شبکه‌های همکاری در کنار اتاق بازرگانی تهران سخن گفت.

شبکه‌سازی و انتقال تجربه، از ضرورت‌های توسعه کسب‌وکارهای خانوادگی است

حسن فروزان‌فرد، رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق بازرگانی،صنایع، معادن و کشاورزی تهران هم اهمیت توسعه حکمرانی سازمانی در بنگاه‌های خانوادگی را مورد اشاره قرار داد و گفت: یکی از محورهای مورد توجه کمیسیون حکمرانی سازمانی، فراهم کردن زمینه توسعه و بهبود حکمرانی در کسب‌وکارهای خانوادگی عضو اتاق بوده است.

وی با تاکید بر اهمیت شبکه‌سازی میان خانواده‌های صاحب کسب‌وکار افزود: یکی از مهم‌ترین موضوعات، فراهم کردن فرصتی برای ارتباط و تعامل میان این خانواده‌هاست تا آنها بتوانند در محیطی امن با یکدیگر آشنا شوند، درباره مسائل مشترک گفت‌وگو کنند و تجربیات خود را در اختیار یکدیگر قرار دهند.
فروزان‌فرد در ادامه،استفاده از ظرفیت‌های آموزشی و مشاوره‌ای در حمایت از کسب‌وکارهای خانوادگی را ضروری دانست و گفت: ایجاد ارتباط میان این بنگاه‌ها می‌تواند زمینه بهره‌گیری از تجربیات و راهکارهایی را فراهم کند که خانواده‌های دیگر برای مواجهه با چالش‌های مشابه به دست آورده‌اند.

او افزود: در حوزه شبکه‌سازی و فراهم کردن امکان تبادل تجربه میان کسب‌وکارهای خانوادگی، اتاق تهران می‎تواند نقش موثری ایفا کند.

چالش همزبانی و هم‌هدفی در نسل‌های کسب‌و کارهای خانوادگی

در ادامه این نشست تخصصی، فریدون وردی‌نژاد، دبیرکل اتاق تهران نیز با اشاره به اینکه«یکی از مهم‌ترین چالش‌های کسب‌وکارهای خانوادگی، ایجاد هم‌زبانی، هم‌هدفی و هم‌سویی میان نسل‌های مختلف است» افزود: اگر خانواده‌ها بتوانند خواسته‌ها و اولویت‌های اعضای خود را در مسیری مشترک قرار دهند، زمینه توسعه و ماندگاری کسب‌وکارها فراهم خواهد شد.

وی همراهی بنگاه‌های اقتصادی با تحولات روز را ضروری خواند و گفت: کسب‌وکارها باید بتوانند خود را با تغییرات محیطی، فناوری‌های جدید و نوآوری‌ها تطبیق دهند؛ در غیر این صورت ممکن است جایگاه خود را در بازار از دست بدهند.

دبیرکل اتاق تهران با انتقاد از برخی تصمیمات اقتصادی سال‌های نخست انقلاب گفت: تصمیمات متاثر از فضای احساسی آن دوران، فعالیت بنگاه‌های بزرگ و کسب‌وکارهای خانوادگی مانند کفش ملی، گروه بهشهر و ایران‌ناسیونال را تحت تاثیر قرار داد؛ مجموعه‌هایی که حاصل سال‌ها تلاش خانواده‌های کارآفرین بودند و امروز با نگاهی به این تجربیات، می‌توان دریافت که برخورد با آنها می‌توانست به شکل دیگری رقم بخورد.

وی با اشاره به نقش فعالان بخش خصوصی در اقتصاد کشور افزود: خانواده‌های کارآفرین با وجود دشواری‌ها و فشارهای متعدد، برای حفظ و توسعه کسب‌وکارهای خود تلاش کرده‌اند و صیانت از دستاوردهای آنان، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای اقتصاد کشور است.

وردی‌نژاد در ادامه با اشاره به همکاری اتاق بازرگانی، صنایع،معادن و کشاورزی تهران، دانشگاه‌ها و انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی، خواستار حمایت خانواده‌های کارآفرین از فعالیت‌های مشترک این نهادها برای حفظ و تداوم کسب‌وکارهای خانوادگی شد.

حساسیت انتقال مدیریت و مالکیت به نسل‌های بعدی

زهیر صیامیان، مشاور علمی انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی سخنران بعدی این نشست بود و او با بیان اینکه«انتقال مدیریت و مالکیت به نسل‌های بعدی، یکی از حساس‌ترین مراحل فعالیت این کسب‌وکارهاست و موفقیت در آن نیازمند برنامه‌ریزی و ایجاد ساختارهای پایدار است» افزود:یکی از حساس‌ترین مقاطع فعالیت بنگاه‌های خانوادگی در سایر کشورها  و در ایران زمانی است که بنیان‌گذار یا مدیر نسل قبلی تصمیم می‌گیرد مسئولیت اداره کسب‌وکار را به نسل بعد واگذار کند. در این مرحله، روابط عاطفی و خانوادگی باید در کنار قواعد روشن مدیریتی و حقوقی قرار گیرد تا انتقال مسئولیت‌ها به شکل موفق انجام شود.

وی افزود: برای تداوم فعالیت این بنگاه‌ها باید روابط مبتنی بر اعتماد خانوادگی به سازوکارهای مشخص و قاعده‌مند تبدیل شود. این قاعده‌مندی نه‌تنها در سطح خانواده و بنگاه، بلکه در ارتباط با نهادهای اقتصادی و سیاست‌گذار نیز ضرورت دارد.

مشاور علمی انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی با اشاره به اهمیت جانشین‌پروری افزود: در زمان انتقال مدیریت، بنیان‌گذاران باید درباره ادامه حضور خود در بنگاه، نحوه واگذاری مسئولیت‌ها و آینده مالکیت تصمیم‌گیری کنند. نبود برنامه مشخص برای این مرحله می‌تواند تداوم فعالیت کسب‌وکار را با خطر مواجه کند.

او در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به بررسی تجربه کشورهای مختلف در حمایت از کسب‌وکارهای خانوادگی گفت: الگوهای متنوعی در کشورهایی مانند امارات، عربستان، هند و ترکیه برای حمایت از این بنگاه‌ها شکل گرفته و در برخی از این الگوها، خدمات تخصصی مالی و مالیاتی، مدیریت ثروت میان‌نسلی، تدوین منشورهای خانوادگی، تشکیل شوراهای خانواده و ارائه خدمات مشاوره‌ای برای کاهش تعارضات مورد توجه قرار گرفته است.

صیامیان در ادامه از تلاش انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی برای ایجاد ساختاری شبکه‌ای و غیرمتمرکز سخن گفت و افزود: این ساز‌و کار برخلاف ساختارهای متعارف از بالا به پایین، بر مشارکت اعضا و شناسایی مسائل مشترک آنها استوار خواهد بود.

الگوریتم‌ها به‌صورت پنهان برای کسب‌وکارها قاعده‌گذاری می‌کنند

مقصود فراستخواه، جامعه شناس ایرانی و استاد دانشگاه نیز به تحولات گسترده جهان امروز اشاره کرد و گفت: ما در حال گذار از تمدن قلمی به تمدن الگوریتمی هستیم؛ تمدنی که در آن الگوریتم‌ها و زیرساخت‌های اطلاعاتی نقش مهمی در شکل‌دهی به ساختارهای تصمیم‌گیری و تعیین قواعد فعالیت کسب‌وکارها  ایفا می‌کنند.

وی با بیان اینکه «قدرت پنهان و نرم در اختیار کسانی قرار گرفته که الگوریتم‌ها و زیرساخت‌های اطلاعاتی را کنترل می‌کنند» افزود: این الگوریتم‌ها به‌صورت پنهان برای کسب‌وکارها قاعده‌گذاری می‌کنند و ساختارهای تصمیم‌گیری را شکل می‌دهند. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاران در محیطی آکنده از ابهام فعالیت می‌کنند و پرسش‌های مهمی درباره مالکیت داده‌ها و حقوق ایجادشده در شبکه‌های دیجیتال مطرح است.

فراستخواه با اشاره به نقش سیاست‌های عمومی در شکل‌دهی به قواعد فعالیت اقتصادی گفت: بازار بر منطق آزادی، رقابت، سرمایه‌گذاری و محاسبه سود و زیان استوار است و هرگونه سیاست‌گذاری مبتنی بر تشخیص فردی و رویکرد از بالا به پایین، به‌جای درک این منطق، می‌تواند سازوکارهای بازار را مختل کند.

این جامعه‌شناس سپس به اهمیت نهادهای میانی جامعه پرداخت و گفت: در سطح میانی، تشکل‌ها و انجمن‌ها می‌توانند بستری برای شکل‌گیری اعتماد، همدلی و همکاری فراهم کنند. در واقع، اگر انجمن‌ها بتوانند بر پایه شفافیت و اعتماد فعالیت کنند، زمینه تبدیل سرمایه اقتصادی به سرمایه اجتماعی فراهم می‌شود. این سرمایه اجتماعی به‌عنوان عاملی پیونددهنده، به تقویت روابط میان اعضای جامعه و بهبود همکاری‌های جمعی کمک می‌کند.

فراستخواه در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به مفهوم «ارزش بقا» در مطالعات مردم‌شناسی، خانواده را یکی از نهادهای ماندگار در تاریخ ایران دانست و توضیح داد: ارزش بقا به نهادهایی مربوط می‌شود که در طول تاریخ توانسته‌اند کارکرد خود را حفظ کنند و از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند. خانواده از جمله نهادهایی است که با وجود تحولات تاریخی و تغییر شکل روابط اجتماعی، همچنان به حیات خود ادامه داده است. ضمن آنکه، بخشی از ارزش‌های فرهنگی و اخلاقی جامعه ایران نیز از طریق خانواده و انتقال تجربه میان نسل‌ها حفظ شده است.

در ادامه این گردهمایی، علاوه بر رونمایی از نخستین کتاب انجمن ترویج کسب و کارهای خانوادگی با عنوان«بهترین وضعیت کسب‌و کارهای خانوادگی؛ برنامه‌ریزی  موازی برای هماهنگی و موفقیت» فرصتی هم برای تعامل و شبکه‌سازی میان صاحبان کسب و کارهای خانوادگی ایجاد شد.