در همایش «معدن و صنایع معدنی در عصر کربن» که به همت کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران و کمیسیون صنعت و معدن اتاق تهران برگزار شد، انطباق صنایع معدنی با الزامات کربن‌زدایی به‌عنوان یکی از پیش‌شرط‌های حفظ رقابت‌پذیری و تداوم حضور در بازارهای جهانی مورد اشاره قرار گرفت. در این همایش، ایجاد بازار ملی کربن، توسعه سازوکارهای اندازه‌گیری و تایید میزان انتشار، حرکت به‌سوی معدن‌کاری سبز و همکاری دولت و بخش خصوصی برای تحقق این اهداف، از جمله الزامات مواجهه با تحولات پیش‌روی بازارهای جهانی عنوان شد.

کاهش ردپای کربن به مزیت رقابتی صنایع معدنی تبدیل می‌شود

در ابتدای این همایش، بهرام شکوری، رئیس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران، طی سخنانی با اشاره به تغییر قواعد تجارت جهانی گفت: مصوبات کنفرانس‌های اقلیمی سازمان ملل متحد و الزامات زیست‌محیطی بین‌المللی، بر رقابت‌پذیری کالاها و دسترسی فعالان اقتصادی به بازارهای جهانی نیز اثرگذار هستند و صنایع باید خود را با این تحولات هماهنگ کنند.

وی افزود: محاسبه ردپای کربن و تهیه اظهارنامه‌های زیست‌محیطی محصول، نباید به‌عنوان هزینه‌ای اضافی برای فعالان اقتصادی تلقی شود؛ زیرا مدیریت منابع، کاهش ضایعات، بازیافت و بهره‌گیری از نوآوری‌های جدید می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد مزیت رقابتی برای بنگاه‌ها باشد.

شکوری با بیان اینکه «برخی فعالان اقتصادی به‌دلیل تحریم‌ها، جنگ و ناترازی انرژی، پرداختن به موضوع کربن را در شرایط فعلی ضروری نمی‌دانند» تصریح کرد: اتفاقا اکنون زمان توجه به این موضوع است؛ چراکه جهان به‌سرعت به سمت اعمال الزامات سخت‌گیرانه‌تر زیست‌محیطی حرکت می‌کند و تاخیر در پیوستن به این حرکت، می‌تواند به ازدست‌رفتن بازارهای صادراتی منجر شود.

وی با اشاره به اینکه«در برخی بازارها، انتشار کربن به عاملی تعیین‌کننده در تجارت تبدیل شده است و هزینه‌های ناشی از آن می‌تواند مزیت رقابتی تولیدکنندگان را کاهش دهد» افزود: حتی ممکن است در آینده، محدودیت‌ها از دریافت مالیات فراتر بروند و عرضه برخی محصولات در بازارهای جهانی را با مانع مواجه کنند. بنابراین، اگر صنایع از امروز برای اندازه‌گیری و کاهش انتشار کربن اقدام نکنند، ممکن است در آینده امکان صادرات محصولات خود را از دست بدهند؛ زیرا این الزامات می‌تواند به‌تدریج به محصولات و بخش‌های مختلف صنعتی، از جمله سنگ و سایر محصولات معدنی، تسری پیدا کند.

ایجاد بازار داوطلبانه کربن در دستور کار است

در ادامه، شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز با تاکید بر اهمیت مشارکت صنایع معدنی در کاهش ردپای کربن گفت: استقبال صنایع از اقدامات داوطلبانه برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و همسویی با روندهای جهانی، اقدامی ارزشمند است و سازمان حفاظت محیط زیست از این رویکرد حمایت می‌کند.

وی با اشاره به اقدامات صورت گرفته در حوزه تغییر اقلیم افزود: ایران پس از پیوستن به کنوانسیون تغییر اقلیم، سازوکارهای مرتبط با این موضوع را در سازمان حفاظت محیط زیست دنبال کرده و اقدامات در دو محور اصلی شامل کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و سازگاری با تغییر اقلیم در دستور کار قرار گرفته است. با توجه به پیامدهای تغییر اقلیم و افزایش دما در منطقه غرب آسیا، موضوع سازگاری با این پدیده نیز اهمیت ویژه‌ای دارد و باید در کنار برنامه‌های کاهش انتشار مورد توجه قرار گیرد.

وی با بیان اینکه« بر اساس ماده ۲۲ قانون برنامه هفتم پیشرفت، تدوین برنامه ملی مدیریت تغییر اقلیم و ایجاد بازار ملی داوطلبانه کربن در دستور کار دولت قرار گرفته است» افزود: این بازار بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای متمرکز است و می‌تواند با مشارکت صنایع بزرگ‌مقیاس، زمینه اجرای اقدامات موثر در حوزه کاهش ردپای کربن را فراهم کند.

انصاری همچنین با اشاره به افزایش ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر کشور از حدود یک‌هزار و ۱۰۰ مگاوات در ابتدای فعالیت این دولت به بیش از پنج‌هزار مگاوات گفت: کاهش فلرینگ در صنایع نفتی، مدیریت مصرف انرژی و ارتقای راندمان نیروگاه‌ها نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش آلاینده‌ها و انتشار گازهای گلخانه‌ای کمک کند؛ هرچند شرایط جنگی و ناپایداری‌های ناشی از آن، اجرای بخشی از برنامه‌های زیست‌محیطی را با وقفه و کندی مواجه کرده است.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به ضرورت ایجاد سازوکارهای نظارتی برای بازار کربن گفت: موضوع پایش، گزارش‌دهی و صحه‌گذاری یا راستی‌آزمایی انتشار (MRV) در دستور کار سازمان قرار دارد و اقدامات لازم برای ظرفیت‌سازی و فراهم‌کردن سازوکارهای اجرایی در حال پیگیری است. همچنین تلاش می‌شود موضوع بازار ملی کربن در شورای عالی حفاظت محیط زیست مطرح و مصوبه اختصاصی آن دریافت شود.

انصاری با اشاره به پیوند میان منافع اقتصادی و حفاظت از محیط زیست گفت: صنایعی که ردپای کربن کمتری دارند، از مزیت رقابتی بیشتری در تعاملات و مبادلات تجاری جهانی برخوردار خواهند بود. اگر صنایع برای کاهش انتشار برنامه‌ریزی کنند و ممیزی‌های لازم را انجام دهند، می‌توانند ضمن کاهش قیمت تمام‌شده، به حفاظت از محیط زیست نیز کمک کنند.

رعایت الزامات کربن‌زدایی شرط بقا در بازارهای بین‌المللی است

در ادامه این همایش، هرویک یاریجانیان، رئیس کمیسیون صنعت و معدن اتاق تهران با اشاره به تغییر الگوی ارزش‌آفرینی در بخش معدن و صنایع معدنی گفت: در گذشته ارزش‌آفرینی در این بخش عمدتا به استخراج، تنوع ذخایر و تناژ تولید وابسته بود، اما امروز معادن و صنایع معدنی جهان با پارادایم جدیدی به نام عصر کربن و الزامات سخت‌گیرانه کربن‌زدایی روبه‌رو هستند.

وی با بیان اینکه«پیمان‌های بین‌المللی، سازوکار تعدیل کربن مرزی اتحادیه اروپا و مطالبات بازارهای جهانی، دیگر اجازه نمی‌دهند زنجیره ارزش صنایع معدنی با نگاه سنتی مدیریت شود» افزود: برای صنایعی که بخش مهمی از صادرات غیرنفتی کشور را بر عهده دارند، رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و کاهش ردپای کربن دیگر انتخابی داوطلبانه نیست، بلکه شرط بقا و رقابت‌پذیری در بازارهای بین‌المللی است.

یاریجانیان با تاکید بر نقش استانداردسازی در حفظ بازارهای صادراتی تصریح کرد: بازنگری در استانداردهای ملی بخش معدن، بهینه‌سازی مصرف انرژی در فرایندهای فرآوری و حرکت به سمت معدن‌کاری سبز، از جمله اقداماتی است که باید با جدیت دنبال شود تا زنجیره صادرات کشور آسیب نبیند.

وی ادامه داد: کمیسیون صنعت و معدن اتاق تهران و کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران آمادگی دارند به‌عنوان پل ارتباطی میان بخش خصوصی، دولت، سازمان ملی استاندارد و سازمان توسعه تجارت عمل کنند و زمینه هم‌افزایی برای تدوین استانداردهای کارآمد و حمایت از سرمایه‌گذاری‌های فناورانه را فراهم آورند.

موانع استفاده از ظرفیت بازار کربن

سعید تاجیک، رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران نیز از تهیه گزارشی درباره محدودیت‌ها و الزامات بین‌المللی انتشار کربن در بازارهایی از جمله اتحادیه اروپا، بریتانیا، کانادا، چین و هند توسط اتاق تهران خبر داد و گفت که این گزارش قرار است از طریق معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌‍پژوهی اتاق منتشر شود.

وی افزود: این گزارش می‌تواند برای صادرکنندگان و بنگاه‌هایی که قصد حضور در بازارهای بین‌المللی را دارند، کاربردی باشد و به آنها کمک کند با الزامات جدید تجارت جهانی آشنا شوند.

تاجیک با اشاره به سازوکار تعدیل کربن مرزی اتحادیه اروپا تصریح کرد: از نگاه اقتصادی، بخشی از استانداردها و مقررات زیست‌محیطی بین‌المللی علاوه بر اهداف محیط‌زیستی بر رقابت میان تولیدکنندگان نیز تاثیر می‌گذارند. از این رو، موضوع کربن را باید همزمان  از منظر محیط زیست و محدودیت‌های تجاری بررسی کرد.

رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران ادامه داد: در سازوکارهای مرتبط با کربن، محاسبه میزان انتشار اهمیت اساسی دارد و اگر تولیدکننده نتواند اطلاعات معتبر درباره انتشار کربن محصول خود ارائه کند، ممکن است مشمول مقادیر پیش‌فرض و هزینه‌های بیشتری شود. حال آنکه،  یکی از مشکلات اصلی، نبود سازوکار موثر برای تایید و صحه‌گذاری محاسبات کربن مطابق با الزامات مورد پذیرش بازارهای بین‌المللی است. در واقع، صرف محاسبه میزان انتشار کافی نیست؛ این اطلاعات باید از سوی مراجع معتبر تایید شوند تا در بازار مقصد قابلیت پذیرش داشته باشند.

تاجیک، ایجاد نظام معتبر تایید صلاحیت برای بهره‌گیری از شرکت‌های مورد پذیرش بازارهای جهانی و توسعه بازار ملی کربن را مورد تاکید قرار داد و استفاده از اعتبارهای کربنی را از جمله اقداماتی دانست که می‌تواند به کاهش هزینه‌های کربنی تولیدکنندگان ایرانی کمک کند.

رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران همچنین خاطرنشان کرد: الزامات کربن تنها به محصول نهایی محدود نمی‌شود و می‌تواند در طول زنجیره تامین و تولید نیز مورد توجه قرار گیرد. بنابراین، حتی بنگاه‌هایی که به‌طور مستقیم به بازار اروپا صادرات ندارند، ممکن است از طریق زنجیره تامین با این محدودیت‌ها مواجه شوند.

حلقه اتصال اقتصاد و محیط زیست

در ادامه محمدحسن امامی، رئیس انجمن مدیریت سبز ایران، گزارشی با عنوان «معدن و صنایع معدنی در عصر کربن» ارایه کرد و گفت: مسئله اصلی صنایع معدنی تنها حل مشکلات روزمره مانند تامین مالی، سرمایه در گردش، مواد اولیه، انرژی، تجهیزات و بازار نیست؛ بلکه باید بررسی کرد که آیا با حل این مشکلات، صنایع برای تجارت در دنیای امروز و آینده آمادگی خواهند داشت؟

وی با تاکید بر ضرورت برنامه‌ریزی بنگاه‌ها برای آینده گفت: صنایع باید علاوه بر مدیریت چالش‌های جاری، تغییرات اقلیمی، تنش آبی، ناترازی انرژی، انتشار کربن و تولید پسماند را نیز در برنامه‌ریزی‌های خود لحاظ کنند؛ چراکه غفلت از ایجاد قابلیت‌های جدید، مدیریت شرایط فعلی و آمادگی برای آینده را دشوارتر می‌کند.

رئیس انجمن مدیریت سبز ایران با تاکید بر اهمیت شفافیت زیست‌محیطی در تجارت مدرن گفت: علاوه بر کیفیت و قیمت مناسب محصول، میزان و نحوه مصرف منابع در فرایند تولید باید مشخص باشد تا بتوان هزینه‌ها، ردپای زیست‌محیطی، پسماند، پساب و انتشار گازهای گلخانه‌ای را محاسبه کرد.

وی با تاکید بر اینکه منابع، حلقه اتصال اقتصاد، کیفیت و محیط زیست هستند، گفت: این موضوع در شرایطی که کشور با محدودیت منابع روبه‌رو است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هنگامی که بخشی از مواد اولیه در فرایند تولید به اتلاف تبدیل می‌شود، هم قیمت تمام‌شده افزایش می‌یابد و هم فشار بیشتری بر منابع و محیط زیست وارد می‌شود.

 ضرورت  کاهش هدررفت منابع

عزیزالله عصاری، رئیس شورای سیاست‌گذاری موسسه راهبردی معدن و فولاد سبز (سیگماس) نیز با بیان اینکه «کربن‌زدایی در جهان به موضوعی پیچیده و چندبعدی تبدیل شده است» تصریح کرد: شرکت‌ها و انجمن‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند همه الزامات این تحول را محقق کنند. تجربه جهانی نشان می‌دهد که مشارکت دولت‌ها و ایجاد چارچوب‌های حمایتی و اجرایی برای پیشبرد این برنامه‌ها ضروری است.

وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به اهمیت کیفیت داده‌ها در بخش معدن گفت: تصمیم‌گیری درباره اکتشاف، طراحی معدن و انتخاب تجهیزات باید بر پایه اطلاعات دقیق و قابل اتکا انجام شود. هرچه شناخت از ویژگی‌های ذخیره معدنی بیشتر باشد، امکان طراحی مناسب‌تر تجهیزات، افزایش بازیابی مواد معدنی و کاهش خطاهای عملیاتی نیز افزایش می‌یابد.

عصاری افزود:کاهش هدررفت منابع، اصلاح فناوری‌های تولید و ارتقای کیفیت داده‌های معدنی باید به‌عنوان محورهای اصلی افزایش بهره‌وری در برنامه‌های تحول صنایع معدنی قرار گیرند.

ژئومتالورژی چگونه سودآوری معدن را بهبود می‌بخشد؟

بابک آل‌طه، مشاور موسسه راهبردی معدن و فولاد سبز (سیگماس) و استاد دانشگاه بریتیش کلمبیا نیز در ارائه تخصصی خود با عنوان «ژئومتالورژی؛ راهکاری برای افزایش درآمد در فعالیت معدنی» گفت: ژئومتالورژی رویکردی برای افزایش ارزش اقتصادی معدن از طریق شناخت دقیق ویژگی‌های ماده معدنی، افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و محدودکردن آسیب‌های زیست‌محیطی است.

این استاد دانشگاه با تشریح نقش ژئومتالورژی در بهبود عملکرد معادن افزود: برخلاف روش‌هایی که نتایج آزمایش‌های فرآوری را به‌صورت میانگین ارزیابی می‌کنند، ژئومتالورژی با شناسایی تغییرات و ناهمگنی ذخیره معدنی، امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای استخراج، طراحی کارخانه و بهره‌برداری را فراهم می‌کند. این رویکرد می‌تواند با افزایش ظرفیت عملیاتی و بازیابی فلز، کاهش هزینه تولید و مدیریت ریسک‌های عملیاتی همراه باشد. به گفته وی، حتی افزایش محدود در میزان بازیابی، برای نمونه سه‌دهم واحد درصد در یک مثال فرضی، می‌تواند به افزایش تولید و درآمد سالانه منجر شود.

آل طه با تاکید بر اهمیت مدیریت مصرف انرژی در فعالیت‌های معدنی گفت: با توجه به سهم قابل‌توجه مراحل خردایش و آسیاب‌کنی از مصرف انرژی، شناخت ویژگی‌های سنگ و برنامه‌ریزی مناسب برای استخراج و اختلاط مواد معدنی می‌تواند مصرف انرژی، استهلاک تجهیزات و هزینه‌های عملیاتی را کاهش دهد. در این میان،  ژئومتالورژی با بهینه‌سازی استفاده از ظرفیت کارخانه و افزایش بهره‌وری منابع، علاوه بر ارتقای سودآوری معدن، به بهبود عملکرد زیست‌محیطی آن نیز کمک می‌کند.

مزیت ارائه اظهارنامه زیست‌محیطی محصول

زیبا یزدانی، دبیر انجمن سنگ ایران نیز با ارائه گزارشی از اقدامات انجام‌شده برای محاسبه ردپای کربن و تدوین اظهارنامه زیست‌محیطی محصول  (EPD)  در این انجمن گفت: طرح این موضوع در نمایشگاه بین‌المللی سنگ ورونا در سال ۲۰۲۴، نقطه آغاز تعاملات بین‌المللی انجمن سنگ ایران برای ورود به فرایند شفافیت زیست‌محیطی و هماهنگی با روندهای جهانی بود.

یزدانی با اشاره به همکاری انجمن سنگ ایران با ائتلاف راهبردی سنگ طبیعی جهان (NSSA) برای آماده‌سازی صنعت سنگ کشور در برابر الزامات زیست‌محیطی بازارهای جهانی گفت: با وجود تنوع و ذخایر قابل‌توجه سنگ‌های ساختمانی در ایران، تبدیل این مزیت طبیعی به مزیت رقابتی در بازارهای صادراتی مستلزم ارائه اطلاعات معتبر درباره عملکرد زیست‌محیطی محصولات است. در این راستا، اظهارنامه زیست‌محیطی محصول بر پایه ارزیابی چرخه عمر و با سنجش شاخص‌هایی مانند مصرف آب و انرژی، میزان پسماند و آثار زیست‌محیطی حمل‌ونقل تهیه می‌شود؛ موضوعی که با توجه به اهمیت هزینه‌های لجستیک، در رقابت‌پذیری صادرات سنگ ایران نیز نقش بسزایی خواهد داشت.

دبیر انجمن سنگ ایران افزود: پلتفرمی برای محاسبه ردپای کربن و آب در واحدهای مختلف صنعت سنگ طراحی شده و محاسبات آن در مرحله آزمایشی قرار دارد، اما تکمیل و ارزیابی نتایج به داده‌های معتبر بیشتری نیازمند است.

 به گفته وی، هدف این برنامه صرفا صدور گواهینامه یا درج برچسب زیست‌محیطی نیست، بلکه ایجاد توانایی اندازه‌گیری و بهبود عملکرد زیست‌محیطی واحدهای تولیدی و فراهم‌کردن اطلاعات قابل اتکا برای تقویت رقابت‌پذیری سنگ طبیعی ایران در بازارهای جهانی است.

برگزاری پنل تخصصی «ردپای کربن در معدن و صنایع معدنی»

در ادامه همایش ملی «معدن و صنایع معدنی در عصر کربن» یک پنل تخصصی با حضور بهرام شکوری، رییس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران، عزیزالله عصاری، رییس شورای سیاستگذاری موسسه سیگماس، محمدحسن امامی، رییس انجمن مدیریت سبز ایران، آرش میلانی به نمایندگی از سازمان حفاظت محیط زیست و فعالان بخش معدن و صنایع معدنی برگزار شد.

این پنل با محوریت بررسی چگونگی رعایت الزامات کربنی و پیامدهای آن برای صنایع معدنی و فولادی ایران و با طرح پرسش‌هایی درباره راهکارهای محاسبه و کاهش ردپای کربن، نقش آن در کاهش قیمت تمام‌شده، افزایش بهره‌وری و تقویت رقابت‌پذیری بنگاه‌ها آغاز شد. همچنین میزان آمادگی بنگاه‌های اقتصادی کشور برای مواجهه با الزامات جدید بازارهای جهانی و نحوه تقسیم مسئولیت میان دولت و بخش خصوصی در مسیر گذار به اقتصاد کم‌کربن مورد بحث قرار گرفت.

در این رویداد همچنین ضرورت استقرار نظام‌های دقیق حسابداری کربن و اصلاح زیرساخت‌های داده‌ای تا بازنگری در مقررات، ایجاد مشوق‌های اقتصادی برای تولید پاک‌تر و نقش‌آفرینی فعال بخش خصوصی در فرآیند سیاست‌گذاری مورد بحث قرار گرفت.

سخنرانان با تاکید بر اینکه فروش اعتبارات کربن و ورود به بازارهای بین‌المللی، مرحله‌ای پس از کاهش واقعی انتشار و اعتبارسنجی داده‌هاست، بهره‌گیری از سامانه‌های یکپارچه اطلاعاتی، آموزش بنگاه‌ها، توسعه شبکه‌های پایش محیط زیستی، اصلاح قواعد محدودکننده تولید و طراحی مشوق‌های مالیاتی را از جمله راهکارهای پیش‌رو دانستند. در عین حال، اختلاف‌نظر درباره میزان اتکا به مقررات دولتی یا ابتکار عمل بخش خصوصی، ضرورت حمایت هدفمند از نوسازی فناوری و چگونگی مواجهه ایران با تعهدات و سازوکارهای بین‌المللی اقلیمی، از مهم‌ترین محورهای این پنل بود.