نشست تخصصی«کسب‌وکارهای خانوادگی؛ چالش‌ها و الزامات نهادسازی» به همت معاونت مطالعات اقتصادی و   آینده‌پژوهی، کمیسیون حکمرانی سازمانی و مرکز سرمایه‌گذاری و کسب وکارهای خانوادگی اتاق تهران برگزار شد. در این رویداد، نتایج دو پژوهش با عناوین«چالش‌های پیش‌روی کسب وکارهای خانوادگی و راهکارهای رفع‌ آن»و« تعریف الگوی عملکرد مرکز کسب‌و کارهای خانوادگی در اتاق تهران بر اساس بهینه‌کاوی مراکز کسب‌و کارهای خانوادگی در اتاق‌های بازرگانی ریاض،دبی،دهلی نو و استانبول» تشریح شد.

در پنل«حمایت نهادی از کسب‌وکارهای خانوادگی» که در ادامه این نشست برگزار شد، محمود گودرزی، مدیرعامل شرکت بورس اوراق بهادار تهران طی سخنانی به ضرورت حمایت از این کسب‌وکارها برای ورود به بازار سرمایه پرداخت و پیشنهاد ایجاد نهادی تخصصی برای ایفای نقش واسط میان اتاق‌های بازرگانی و بازار سرمایه را مطرح کرد.

گودرزی با بیان اینکه «این نهاد می‌تواند نقطه اتصال کسب‌وکارهای خانوادگی با ظرفیت‌های بازار سرمایه باشد» افزود: اتاق تهران می‌تواند در گام نخست با بازار سرمایه و بورس تهران وارد گفت‌وگو شود و ایجاد یک نهاد مالی تخصصی را برای گفتمان‌سازی و ارائه خدمات به این کسب‌وکارها پیگیری کند.

وی در ادامه، ایجاد بازار خصوصی (private market)  را گام دیگری برای حمایت از کسب‌وکارهای خانوادگی توصیف کرد و افزود: بورس‌های لندن، ژاپن، استانبول و برخی کشورهای عربی به سمت ایجاد بازارهایی تحت عنوان بازار خصوصی حرکت کرده‌اند و در این بازارها می‌توان تابلوها یا بخش‌های تخصصی را برای گروه‌های مختلف شرکت‌ها تعریف کرد.

مدیرعامل شرکت بورس تهران با تاکید بر اینکه کسب‌وکارهای خانوادگی نباید به‌عنوان بنگاه‌هایی سنتی و در معرض زوال نگریسته شوند، گفت: کسب‌وکارهای خانوادگی می‌توانند بخش مهمی از اقتصاد باشند واگر قرار است یک تغییر پارادایم در نگاه به کسب‌وکارهای خانوادگی ایجاد شود، این تغییر باید در ابزارها و نهادهای بازار سرمایه نیز خود را نشان دهد.

به گفته او، می‌توان بازاری ایجاد کرد که کسب‌وکارهای خانوادگی در آن حضور داشته باشند و معاملات عمده و بلوکی آنها انجام شود، بدون اینکه معاملات خرد و عمومی در آن شکل بگیرد. در چنین ساختاری، نهادهای مالی می‌توانند همزمان خدمات آموزشی و مشاوره‌ای ارائه دهند و در حوزه‌هایی مانند اصلاح ساختار سرمایه، ساختار مالکیت و بهبود حاکمیت شرکتی به این بنگاه‌ها کمک کنند. بنابراین لازم است در کنار مطالعات انجام‌شده، یک مدل مفهومی دقیق طراحی شود که در آن مسیر ارتباط میان اتاق‌های بازرگانی و بازار سرمایه مشخص باشد.

گودرزی همچنین، پیشنهاد ایجاد مراکز مالی منطقه‌ای به عنوان جایگزینی برای رویکرد گذشته در ایجاد تالارهای منطقه‌ای را نیز مطرح کرد و گفت: اتاق می‌تواند از سازمان بورس و بازار سرمایه ایجاد این ظرفیت‌ها را مطالبه کند و در گام بعد، ایجاد بازار خصوصی را نیز به‌عنوان یکی از ابزارهای توسعه این کسب‌وکارها مورد پیگیری قرار دهد.

وی در ادامه تاکید کرد: اگر هدف، ایجاد تحول در اقتصاد ایران و تقویت کسب‌وکارهای خانوادگی است، باید همزمان سه مسیر مطالبه‌گری، نهادسازی و ابزارسازی دنبال شود و با استفاده از این سه ظرفیت می‌توان زمینه تغییر رویکرد نسبت به کسب‌وکارهای خانوادگی و تقویت جایگاه آنها در اقتصاد را فراهم کرد.

ارائه تعریف استاندارد، پیش‌نیاز سیاست‌گذاری است

در ادامه این پنل، احمد جمالی، مشاور رئیس سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران نیز با اشاره به ضرورت برقراری ارتباط منطقی میان پژوهش‌های انجام‌شده درباره کسب‌وکارهای خانوادگی گفت: برای سیاست‌گذاری و گردآوری داده‌های دقیق، ابتدا باید به تعریفی استاندارد از کسب‌وکار خانوادگی رسید. در این میان، تعاریف نهادهای بین‌المللی، محافل دانشگاهی، سازمان‌های اجرایی و بخش خصوصی می‌توانند در تدوین چنین تعریفی مورد توجه قرار گیرند؛ چرا که نبود تعریف مشترک می‌تواند به ناهماهنگی در تصمیم‌گیری‌ها و انحراف در سیاست‌گذاری منجر شود.

مشاور رئیس سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران، طراحی اکوسیستم کسب‌وکارهای خانوادگی را از دیگر اقدامات ضروری دانست و افزود: پس از روشن‌شدن تعریف‌ها، باید اجزای این اکوسیستم و چگونگی تعامل آن‌ها با یکدیگر مشخص شود.

وی همچنین بر ضرورت پیوند اتاق بازرگانی با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی تاکید کرد و گفت: کسب‌وکارهای خانوادگی نباید فعالیت خود را به داخل کشور محدود کنند. این کسب‌وکارها می‌توانند حلقه اتصال اقتصاد ملی به اقتصاد بین‌المللی باشند.

انتقال بین‌نسلی؛ مهم‌ترین تهدید پیش‌روی کسب‌وکارهای خانوادگی

در ادامه، پیام باقری، نایب‌رئیس اتاق ایران نیز در سخنانی خانواده را کوچک‌ترین سلول اقتصادی کشور دانست و افزود: فرزندی که قرار است در آینده کارآفرین یا بنیان‌گذار یک کسب‌وکار باشد، در محیط خانواده تربیت می‌شود و از همین رو خانواده در شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی اهمیت ویژه‌ای دارد.

باقری با اشاره به سیر تطور کسب‌وکارهای خانوادگی در جهان و همچنین سابقه شکل‌گیری این نهادها در ایران گفت: کسب‌وکارهای خانوادگی در ایران سابقه‌ای طولانی دارند و نمونه‌های آن را می‌توان در تجارتخانه‌های دوره صفویه، قاجار و دوره‌های پیش از آن مشاهده کرد؛ فعالیت‌هایی که در کنار تکثر، در اقتصاد نیز اثرگذاری موثری داشته‌اند.

این عضو هیئت نمایندگان اتاق تهران با اشاره به ویژگی‌های متمایز کسب‌وکارهای خانوادگی گفت: اعتبار خانوادگی می‌تواند پشتوانه ایفای تعهدات باشد و روابط خانوادگی نیز در صورت مدیریت صحیح، به مزیتی اقتصادی و مدیریتی تبدیل شود. در عین حال، اعتماد میان اعضای خانواده یکی از مهم‌ترین فضیلت‌های این کسب‌وکارها به شمار می‌رود و می‌تواند به چابکی در تصمیم‌گیری، انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری بیشتر در شرایط بحرانی کمک کند.

وی همچنین افق بلندمدت و توجه به استمرار فعالیت را از ویژگی‌های کسب‌وکارهای خانوادگی عنوان کرد و گفت: در این بنگاه‌ها، ثبات و تداوم کسب‌وکار در کنار سودآوری اهمیت دارد و صیانت از نام و اعتبار خانوادگی نیز خانواده‌ها را به حفظ کیفیت خدمات و محصولات و رعایت تعهدات ترغیب می‌کند.

نایب‌رئیس اتاق ایران در ادامه، مهم‌ترین چالش کسب‌وکارهای خانوادگی را انتقال بین‌نسلی دانست و گفت: اگر این انتقال به‌درستی مدیریت نشود، ممکن است کسب‌وکار متوقف و نام و برند آن از بین برود. از این رو، انتقال کسب‌وکار به نسل بعد نباید ناگهانی باشد، بلکه باید به‌عنوان فرآیندی مبتنی بر آموزش، فرهنگ‌سازی، جانشین‌پروری شایسته‌محور، تفکیک مالکیت و مدیریت و رعایت الزامات قانونی و حقوقی دنبال شود.

باقری،کسب‌وکارهای خانوادگی را یکی از ظرفیت‌های بخش خصوصی برای رشد، اشتغال و توسعه پایدار دانست و گفت: این بنگاه‌ها با برخورداری از روحیه کارآفرینی، نظم سازمانی و تعهد خانوادگی می‌توانند در توسعه فعالیت‌های اقتصادی و حضور بین‌المللی نقش‌آفرین باشند و اتاق ایران نیز آمادگی دارد از این مسیر حمایت کند.

تداوم بین‌نسلی و به‌رسمیت‌شناختن کسب‌وکارهای خانوادگی ضروری است

سعید جابر انصاری، رئیس هیئت‌مدیره انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی هم با اشاره به جایگاه کسب‌وکارهای خانوادگی در اقتصاد کشور درباره غفلت برنامه‌های توسعه‌ای و نظام آموزش عالی از این ظرفیت سخن گفت.

او در ادامه توجه حضار را به این نکته جلب کرد که تداوم فعالیت خانواده‌های کارآفرین، علاوه بر کمک به حفظ سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی، می‌تواند به رونق سرمایه‌گذاری و کاهش هزینه‌های مبادله کمک کند.

وی یکی از مسائل مهم این حوزه را جانشینی و انتقال مدیریت و مالکیت میان نسل‌ها دانست و بر لزوم برنامه‌ریزی زودهنگام برای آن تاکید کرد.

انصاری همچنین پیشنهاد کرد  که درباره تجربه کسب‌وکارهای خانوادگی در بازار سرمایه، مزایا و چالش‌های ورود به بورس و فرابورس و امکان ایجاد سازوکارهای مناسب با ویژگی‌های این شرکت‌ها پژوهش‌هایی صورت گیرد.

رئیس هیئت‌مدیره انجمن ترویج کسب‌وکارهای خانوادگی در ادامه، خواستار تقویت همکاری انجمن، اتاق‌های بازرگانی، دانشگاه‌ها و نهادهای دولتی برای تدوین نقشه راه توسعه این کسب و کارها  شد و گفت: فراهم‌کردن فضای رقابتی و حمایت از حقوق مشروع مالکان می‌تواند به حضور و مشارکت نسل جوان در کسب‌وکارهای خانوادگی کمک کند.

انصاری، همچنین حفظ ارزش‌ها و هویت خانواده‌ها را در کنار پذیرش نوآوری در شیوه‌های فعالیت، برای ماندگاری این کسب‌وکارها حائز اهمیت دانست.

در ادامه، جعفر مرعشی، مشاور اتاق ایران با اشاره به اینکه، پژوهش برای تقویت اندیشه‌ورزی ضروری است، افزود: برای پیشبرد موضوع باید پیوندی میان نهادهای مدنی و شبکه‌های فعال در این حوزه نیز شکل بگیرد. از این رو، لازم است گروه‌های موجود در شبکه‌های اجتماعی تقویت شوند و موضوعات مشخصی برای گفت‌وگو و بررسی در آن‌ها در نظر گرفته شود.

به گفته مرعشی، مشارکت کارشناسان و نسل جوان در این گفت‌وگوها می‌تواند به طرح دغدغه‌های تازه و شکل‌گیری پیشنهاداتی برای ارائه به تصمیم‌سازان کمک کند.

او، استمرار پژوهش‌ها، استفاده از ظرفیت کارشناسی و تقویت مشارکت اجتماعی را سه مسیر مکمل برای پیگیری موضوع کسب‌وکارهای خانوادگی برشمرد.

بازار خصوصی؛ یکی از مسیرهای پیش‌روی برای تقویت کسب‌وکارهای خانوادگی

پس از طرح این مباحث، فریال مستوفی، رئیس شورای راهبردی مرکز سرمایه‌گذاری و کسب‌وکارهای خانوادگی اتاق تهران، گفت: یکی از نخستین دستاوردهای این مرکز می‌تواند ایجاد امکان ورود کسب‌وکارهای خانوادگی به بازار خصوصی (Private Market) باشد؛ بازاری که در مراحل شکل‌گیری قرار دارد، اما مرکز خدمات سرمایه‌گذاری اتاق تهران پیش‌تر نیز توسعه آن را برای سایر کسب‌وکارها دنبال کرده است و اکنون می‌توان از این ظرفیت برای تامین مالی و توسعه کسب‌وکارهای خانوادگی نیز بهره گرفت.