همایش تخصصی «افزایش تاب‌آوری شهری با استفاده از ظرفیت‌های مترو» توسط انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران و با حمایت اتاق‌های تهران و ایران برگزار شد؛ رویدادی که جمعی از مدیران، سیاست‌گذاران، کارشناسان و فعالان حوزه عمران، حمل‌ونقل و مدیریت شهری را گردهم آورد و آنان موضوعاتی چون  مقاوم‌سازی و ارتقای ایمنی زیرساخت‌ها، پیش‌بینی کارکردهای اضطراری برای ایستگاه‌ها، تداوم خدمات حمل‌ونقل و اتصال مترو به مراکز حیاتی از جمله مراکز درمانی را مورد بحث و بررسی قرار دادند.

در ابتدای پانل«عملیات و مدل‌های بهره‌برداری» محمدمنتظری، رئیس اتحادیه قطارهای شهری به تغییر مفهوم تاب‌آوری در سال‌های اخیر پرداخت و گفت: تاب‌آوری دیگر به معنای مقاومت در برابر حوادث نیست و امروز ابعاد گسترده‌تری از جمله حفظ عملکرد، تداوم خدمات و بازگشت سریع به وضعیت عادی را شامل می‌شود.

منتظری افزود: درباره اینکه آیا هر ایستگاه مترو می‌تواند پناهگاه باشد یا خیر، نمی‌توان بدون توجه به شرایط و استانداردهای لازم قضاوت کرد، با این وجود تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد هر شبکه مترو بر اساس ویژگی‌های جغرافیایی، اقلیمی و تهدیدهای خاص خود، الگوی متفاوتی برای افزایش تاب‌آوری انتخاب کرده است.

منتظری با اشاره به تجربیات کشورهایی چون ژاپن به عنوان کشوری زلزله خیز و اوکراین به عنوان کشوری جنگ‌زده در بهره‌گیری از ظرفیت مترو گفت: شاید متروهای ژاپن به‌طور رسمی به عنوان پناهگاه تعریف نشده باشند، اما استانداردها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که شبکه بتواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن به شرایط عملیاتی بازگردد و دوباره جابه‌جایی مسافران را آغاز کند. اما تجربه اوکراین یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها برای بررسی نقش مترو در بحران است. در زمان جنگ، ایستگاه‌های مترو به محل اسکان و پناه‌گیری شهروندان تبدیل شد و روزهای نخست بحران، هزاران نفر به‌صورت شبانه‌روزی در ایستگاه‌ها حضور داشتند که برای آن‌ها امکاناتی مانند محل استراحت، تخت‌های موقت و پتو فراهم شد. البته باید توجه داشت که استفاده طولانی‌مدت از ایستگاه مترو به‌عنوان محل اقامت، نیازمند استانداردها و امکانات ویژه است و نمی‌توان بدون درنظرگرفتن محدودیت‌های بهره‌برداری و ظرفیت زیرساخت، چنین الگویی را اجرا کرد.

منتظری حفظ عملکرد شبکه حمل‌ونقل را دومین درس مهم تجربه اوکراین دانست و افزود: در اوکراین از ظرفیت مترو برای استقرار نیروهای امدادی، تجهیزات، ارتباطات و عملیات امداد و نجات نیز استفاده شد و برخی ایستگاه‌ها عملا به مراکز چندمنظوره مدیریت شهری تبدیل شدند.

او در ادامه با تاکید بر اینکه«ظرفیت‌های زیرزمینی الزاما نباید تنها برای زمان بحران ساخته شوند» افزود: در بسیاری از شهرها، فضاهای زیرزمینی در شرایط عادی نیز برای پارکینگ، خدمات عمومی، مراکز تجاری و سایر کاربری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند و در شرایط اضطراری می‌توانند نقش متفاوتی ایفا کنند. تجربه شهر زیرزمینی مونترال نیز نمونه‌ای از استفاده گسترده و روزمره از زیرساخت‌های زیرزمینی است که می‌تواند در شرایط نامساعد جوی به حفظ جریان زندگی شهری کمک کند.

ضرورت بازتعریف مفهوم تاب‌آوری شهری

جعفرربیعی، نخستین مدیرعامل شرکت بهره‌برداری مترو نیز با تاکید بر ضرورت بازتعریف مفهوم تاب‌آوری شهری گفت: معمولا با شنیدن واژه تاب‌آوری، ذهن به سمت بحران‌هایی مانند جنگ، زلزله یا سیل می‌رود، اما تاب‌آوری را باید به توانایی شهر برای سرپا نگه داشتن خود در برابر انواع شوک‌ها تعریف کرد. این شوک‌ها الزاما بحران‌های ویرانگر نیستند. گاهی یک رویداد بزرگ شهری، مسابقه ورزشی، مراسم مذهبی یا تجمع گسترده نیز می‌تواند به سامانه حمل‌ونقل شوک وارد کند و ظرفیت مدیریت شهر را به چالش بکشد.

او، هماهنگی میان شهرداری، پلیس، نهادهای امنیتی و مجموعه بهره‌برداری مترو را از الزامات مدیریت موفق رویدادهای بزرگ دانست و گفت: مدیریت ازدحام فرایندی پیچیده است که بخش بزرگی از آن برای مسافران قابل مشاهده نیست. گاهی یک توقف کوتاه قطار یا تغییر در برنامه حرکت، نتیجه مجموعه‌ای از تصمیمات و پایش‌های لحظه‌ای در پشت صحنه است.

 وی افزود: اعزام قطار فوق‌العاده، تغییر فاصله حرکت قطارها، مدیریت توقف در ایستگاه‌های خاص و اطلاع‌رسانی مناسب، همگی ابزارهایی برای کنترل شرایط هستند.

ربیعی با بیان اینکه« تدوین روش‌های عملیاتی استاندارد، مدیریت جمعیت، پیش‌بینی شرایط اضطراری و آمادگی برای رخدادهای پیش‌بینی‌نشده، از ارکان تاب‌آوری مترو است» گفت: وقوع یک حادثه در یک نقطه نباید به بحرانی در کل شبکه تبدیل شود و توانایی محدود کردن اختلال و حفظ خدمت‌رسانی در سایر بخش‌ها، یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تاب‌آوری است.

هوش مصنوعی می‌تواند خرابی را پیش از وقوع بحران شناسایی کند

رضا قاسمی، مدیرعامل قطارشهری شهرستان اسلامشهر نیز به عنوان یکی از سخنرانان در ارائه‌ای با موضوع نقش هوش مصنوعی و داده‌های بزرگ در افزایش تاب‌آوری مترو به نتایج یک پژوهش انجام‌شده ظرف سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ درباره شبکه متروی شهر پورتو در پرتغال اشاره کرد و گفت: در این تحقیق حدود ۶۰۰ هزار داده جمع‌آوری و برای آموزش مدل‌های یادگیری ماشین استفاده شد. نتایج نشان داد که مدل طراحی‌شده توان بالایی در تشخیص خطاها و پیش‌بینی خرابی‌ها داشته است.

قاسمی گفت: این مدل علاوه بر تشخیص احتمال خرابی، می‌تواند به منشا هشدار و داده‌ها یا حسگرهای موثر در تشخیص آن نیز اشاره کند و همین موضوع به تصمیم‌گیری سریع‌تر برای عملیات تعمیراتی کمک می‌کند.

وی در تشریح ارتباط میان داده و تاب‌آوری گفت: با تحلیل داده‌های بزرگ به کمک هوش مصنوعی، می‌توان خرابی تجهیزات را پیش از وقوع شناسایی و برای رفع آن اقدام کرد؛ رویکردی که با کاهش اختلالات، تداوم خدمت‌رسانی را افزایش داده و در نهایت به ارتقای تاب‌آوری شبکه مترو منجر می‌شود.

قاسمی سپس تاکید کرد که تاب‌آوری تنها مقاوم‌سازی فیزیکی نیست؛ تاب‌آوری، توانایی هوشمندانه برای مدیریت اختلال است. باید خرابی را زودهنگام تشخیص داده و پیش‌بینی کرد تا پیش از تبدیل‌شدن به بحران مداخله صورت گرفته و سامانه به سرعت خدمت‌رسانی را از سر بگیرد.

 گسترش شبکه حفاظت شهری از تهران به سراسرکشور

حسین وثوقی، نایب‌رئیس کمیسیون فنی و مهندسی و احداث اتاق ایران از منظر بخش خصوصی و اتاق بازرگانی به موضوع تاب‌آوری شهری پرداخت و گفت: یکی از نگرانی‌های مشترک امروز کشور، موضوع حفاظت شهری و میزان آمادگی زیرساخت‌ها برای حفاظت از شهروندان در شرایط تهدید است.

وثوقی گفت: آمار تلفات و آسیب‌های واردشده به غیرنظامیان در شرایط جنگی و بحرانی، اهمیت تقویت دفاع مدنی و افزایش آمادگی زیرساختی را بیش از پیش آشکار می‌کند.

وثوقی با بیان اینکه «نباید میان تهران و سایر شهرهای کشور در موضوع آمادگی برای بحران شکاف ایجاد شود» افزود: لازم است تجربه‌ها، دانش فنی و مدل‌های عملیاتی از پایتخت به سایر نقاط کشور نیز تسری پیدا کند.

باید به تاب‌آوری انسان‌ها و کارکنان مترو نیز توجه شود

در ادامه پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران با تاکید بر اینکه مفهوم تاب‌آوری نباید تنها به ابعاد فیزیکی و زیرساختی محدود شود، گفت: تاب‌آوری واقعی زمانی محقق می‌شود که علاوه بر سازه‌ها و تجهیزات، به توانمندی، شرایط روحی، روانی و اقتصادی انسان‌ها و کارکنانی که در حوزه‌های مختلف از جمله مترو فعالیت می‌کنند نیز توجه شود.

سنندجی همچنین بر اهمیت بازتاب تجربه‌های واقعی در حوزه تاب‌آوری تاکید کرد و گفت: در مباحث مربوط به تاب‌آوری، نمونه‌های عملی و تجربه‌هایی که در میدان و در شرایط واقعی رخ داده‌اند، اهمیت زیادی دارند و باید این تجربه‌ها مستندسازی و به تصویر کشیده شوند.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران با اشاره به یکی از تجربه‌های عملی شبکه مترو در مواجهه با بحران افزود: بخش مهمی از مفهوم تاب‌آوری، توان واکنش سریع و بازگشت به چرخه عادی فعالیت است. به همین دلیل، تجربه‌ها و تلاش‌هایی که کارکنان و مدیران شبکه مترو در شرایط واقعی انجام داده‌اند، می‌تواند به‌عنوان نمونه‌های ارزشمند مورد بررسی و استفاده قرار گیرد.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد با تقویت همکاری میان نهادهای دولتی، بخش خصوصی، تشکل‌ها و فعالان تخصصی، موضوع تاب‌آوری از سطح گفت‌وگوهای نظری فراتر رفته و به اقدامات عملی و موثر در حوزه‌های مختلف، به‌ویژه حمل‌ونقل شهری و عمومی، تبدیل شود.