در ابتدای این جلسه، فریدون وردی‌نژاد، دبیرکل اتاق تهران طی سخنانی به تحولات سیاسی عراق و آثار احتمالی این تحولات بر روابط اقتصادی دو کشور اشاره کرد و گفت: عراق به دنبال حرکت از اقتصاد سنتی به  اقتصاد مدرن، مشارکت و سرمایه‌پذیری است و بحث دگردیسی در اقتصاد این کشور دیر یا زود به وقوع خواهد پیوست.

وی حضور رقبایی چون چین، ترکیه، عربستان و اردن در بازار عراق را مورد اشاره قرار داد و از ضرورت تمرکز بر مزیت‌های رقابتی کشور در طراحی تعاملات با این همسایه غربی سخن گفت.

دبیرکل اتاق تهران افزود: تنوع‌بخشی به تجارت و ایجاد توازن در واردات و صادرات از جمله راهکارهایی است که به تقویت مناسبات اقتصادی دو کشور کمک خواهد کرد و در این مسیر، اتاق تهران و سایر ذی‌نفعان نیز می‌توانند در پایداری تعاملات اقتصادی و تجاری ایران و عراق نقش‌آفرین باشند.

وردی‌نژاد با بیان اینکه«جاده توسعه در عراق ممکن است منافع کشور ما را تحت‌تاثیر قرار دهد و از اهمیت ژئواکونومیکی ترانزیتی ایران بکاهد» افزود: از جمله راهکارهای بهینه برای تقویت جایگاه کریدورهای ترانزیتی کشور، ایجاد منطقه آزاد، بندر خشک و شهرک‌های صنعتی است و منطقه آزاد خورگوس که میان چین و قزاقستان واقع شده، می‌تواند به عنوان یک الگوی موفق مورد توجه قرار بگیرد.

وی با تاکید بر این که ایران و عراق دارای آینده مشترک هستند، گفت: باید میان ارتباط با عراق و ارتباط با اقلیم کردستان نیز تفکیک قائل شد و تقویت ارتباط با عراق، موجب غفلت از افزایش همکاری‌ها با اقلیم نشود.

در ادامه این نشست، مصطفی محرابی، مشاور معاونت امور بین‌الملل اتاق تهران در توسعه تجارت با عراق گفت: با توجه به تحولات سیاسی عراق، به نظر می‌رسد که این کشور در دهه آینده صرفا مقصد نهایی کالاهای ایرانی نخواهد بود و می‌تواند به یک شریک استراتژیک برای ایران در حوزه همکاری‌های اقتصادی تبدیل شود.

او با بیان اینکه«عراق به دنبال تنوع‌بخشی به شرکای تجاری، جذب سرمایه‌گذاری و تولید مشترک کالا در داخل است» افزود: روابط ما با این کشور باید با رویکرد تبدیل مزیت همسایگی به مزیت رقابتی پایدار طراحی شود.

محرابی در ادامه با اشاره به توجه ویژه عراق به توسعه زیرساخت‌ها گفت: با توجه به توسعه بنادر جنوبی این کشور و اجرای پروژه جاده توسعه، پیش‌بینی ‌می‌شود که عراق به هاب جدید اتصال منطقه‌ای تبدیل شود. در عین حال این کشور به دنبال تغییر قواعد بازی در بازار انرژی و تغییر ماهیت از مصرف‌گرایی به سرمایه‌پذیری است.

وی با تاکید بر اینکه« تداوم حضور ایران در بازار عراق مستلزم عبور جسورانه از رویکردهای سنتی است» افزود: روابط اقتصادی پایدار بیش از آن که توسط دولت‌ها شکل گیرد توسط بخش خصوصی تثبیت می‌شود و به همین منظور تحقق اهداف در ارتباط با عراق، نیازمند ارتقای نقش اتاق بازرگانی از یک تسهیل‌گر گمرکی و تجاری به معمار مشارکت‌های اقتصادی بلندمدت است.

ایران جایگاهی در سند توسعه صنعتی عراق ندارد

در ادامه این نشست، جهانبخش سنجابی، دبیرکل اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق با بیان‌ اینکه «اطلاعات میدانی از بازار عراق با آنچه که در رسانه‌ها منتشر می‌شود، متفاوت است» ادامه داد: چنین به  نظر  می‌رسد که عراق تا ده سال آینده همچنان بزرگترین واردکننده در منطقه غرب آسیا خواهد ماند. با این حال، نباید همچنان با سازوکارهای سنتی در بازار عراق فعالیت کرد و لازم است، متناسب با تغییراتی که در این کشور ایجاد می‌شود، ایران نیز آمادگی خود را برای نقش‌آفرینی در این بازار ارتقا دهد.

سنجابی با اشاره به ریسک‌های سرمایه‌گذاری و وضعیت تامین انرژی در عراق، گفت: عراق دومین شریک تجاری ایران است، اما در سند توسعه صنعتی این کشور جایگاهی برای ایران به عنوان ده شریک تجاری نخست تعیین نشده است.

پس از آن، ابراهیم بهادرانی، مشاور عالی رئیس اتاق بازرگانی تهران نیز با تاکید بر ضرورت حفظ دستاوردهای فعلی در تجارت با عراق، گفت: تدوین یک سند راهبردی در ارتباط با عراق با در نظر گرفتن شرایط سیاسی دو کشور ضروری است. در این سند باید چالش‌ها، اهداف و مسیر تحقق در هر یک از سه سناریوها که شامل تداوم جنگ، تغییر شرایط بدون بهبود اوضاع و برقراری صلح است، مشخص شود. سپس از طریق بهره‌گیری از اطلاعات و امکاناتی که از گذشته وجود دارد  و همچنین پشتیبانی دبیرخانه روابط اتاق بازرگانی و عراق در مسیر تحقق اهداف گام برداریم.

در ادامه این نشست، جعفرحق‌پناه، استاد دانشگاه تهران به اثر تحولات منطقه‌ای بر روابط ایران و عراق پرداخت  و به ضرورت اصلاح نگرش‌های امنیتی به این بازار برای دستیابی به اهداف اقتصادی و تجاری تاکید کرد.

سه دوره اصلی روابط تجاری ایران و عراق

 همچنین، دیاکو حسینی، معاون مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اقتصادی اتاق تهران با اشاره به در هم تنیدگی مسایل سیاسی و اقتصادی گفت: روابط تجاری ایران و عراق کاملا تحت‌تاثیر روابط سیاسی عراق، آمریکا و کشورهای عربی بوده و از سال 2003 که آمریکا به این کشور حمله کرد، روابط دو کشور به سه دوره اصلی قابل تفکیک است.

 به گفته او، در دوره نخست، یعنی از سال 2003 تا 2011 به دلیل اوج گرفتن هرج و مرج در این کشور، شکل‌گیری رابطه‌ای آرام با این کشور ممکن نشد. دوره دوم از سال 2011 با شروع عقب‌نشینی آمریکا از عراق آغاز و تا 2020 ادامه یافت که با ظهور داعش و تلاش ائتلاف‌های عربی برای تضعیف نفوذ ایران در عراق همراه بود. اما با امضای توافق برجام، تجارت ایران و عراق رونق گرفت که با بازگشت تحریم‌ها و فشار حداکثری، بار دیگر، تجارت با این کشور دچار افول شد. در دوره سوم، یعنی از سال 2020 تا مقطع فعلی نیز نوعی رکود نسبی بر تعاملات تجاری دو کشور حاکم بوده و فشار آمریکا به عراق برای رعایت تحریم‌ها برقرار است.

حسینی در بخش دیگری از سخنان خود با ترسیم چشم‌انداز تحولات منطقه‌ای، این پیشنهاد را مطرح کرد که در این مقطع، به جای تمرکز صرف بر روابط دوجانبه ایران و عراق، یک پلتفرم همکاری منطقه‌ای میان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، ایران و عراق، توسط اتاق بازرگانی تهران با هدف توسعه همکاری‌های اقتصادی و تحقق اهداف مشترک ایجاد شود.

در ادامه این نشست، محمدعلی مهتدی، پژوهشگر ارشد مسائل خاورمیانه با تاکید بر لزوم توجه به واقعیت کنونی عراق و منطقه گفت: رقیب اصلی  ایران در عراق، ترکیه با 17 میلیارد دلار حجم تجاری است و ترک‌ها روی کیفیت کالا و بسته‌بندی تمرکز کرده‌اند.

 او پیشنهاد کرد که تا زمان برقراری ثبات در منطقه، رفع مشکلات و موانع تجاری در رابطه با عراق از سوی اتاق تهران و در تعامل با دستگاه‌‌های اجرایی در دستور کار قرار گیرد.

آمادگی اتاق تهران برای پذیرش هیئت‌های تجاری از عراق

حسام‌الدین حلاج، معاون امور بین‌الملل و توسعه تجارت اتاق تهران، نبود اطلاعات شفاف و دقیق از پروژه‌های آتی و در دست اجرای عراق را از جمله مسایل قابل بررسی برای توسعه مناسبات ایران و عراق برشمرد و گفت: اتاق مشترک ایران و عراق می‌تواند این اطلاعات را جمع‌آوری و در اختیار اعضا قرار دهد. علاوه بر این باید دلایلی که سبب شده ایران در سند توسعه عراق جایگاهی نداشته باشد، احصا شده و با مشارکت اتاق‌های بازرگانی و حاکمیت برای آن چاره‌اندیشی شود.

حلاج همچنین گفت: اتاق تهران آمادگی پذیرش هیئت‌های تجاری عراقی به منظور توسعه ارتباطات تجاری و اقتصادی، همکاری مشترک برای ایجاد شهرک‌های مرزی و برگزاری اجلاس اتاق‌های بازرگانی عراق با محوریت اتاق‌های استانی را داراست.

لزوم پذیرش ریسک‌ها برای توسعه زیرساخت‌های تجاری

در ادامه، یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق مشترک ایران و عراق با اشاره به اهمیت بیش از پیش تقویت همکاری‌‌ها با عراق نزد اتاق تهران گفت: مسائلی که در رابطه با عراق وجود دارد به دو حوزه مسائل جاری و زیرساختی قابل تفکیک است. امور جاری اعم از فرصت‌ها و مشکلات، توسط دبیرخانه روابط اتاق تهران و عراق رصد و پیگیری می‌شود. در عین حال، حاکمیت باید موضوع توسعه زیرساخت‌ها را به عنوان یک الزام مورد توجه قرار داده و برای آن هزینه و ریسک کند.

او افزود: به دلیل حضور رقبا در بازار عراق باید به سرعت چند پروژه در حوزه‌های مختلف طراحی و اجرا شود. در صورت تعلل و پرداختن صرف به کلیات، فرصت‌ها از دست رفته و کشور متحمل زیان می‌شود.