اصابت به صنعت پتروشیمی مستقیماً معیشت مردم را هدف قرار داد تا پایداری اقتصاد ایران را تضعیف کند. در این خصوص صنعت پلیمر به عنوان مهم‌ترین و گسترده‌ترین بخش در زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی اگرچه بیشترین آسیب را متحمل شد ولی با تحمل اصابت‌ها، جان تازه‌ای گرفت و از خاکستر خود، جوان‌تر برخاست تا جایی که در هیچ حوزه‌ای با محدودیت در بسته‌بندی مواد غذایی یا ملزومات پزشکی و بهداشتی روبه‌رو نبودیم. اما گزارش این بحران می‌تواند مسیری برای آینده با نگارش تجربیات حاصل کند. توجه به دو رویکرد مختلف توسعه عرضه و مدیریت تقاضا ساختار اصلی تنظیم بازار را تشکیل داد. مهم‌ترین رویه را باید در فاز عرضه جستجو کرد که عبارت بود از استفاده از موجودی انبارهای واحدهای پتروشیمی و سپس اهتمام به بازسازی واحدهای آسیب‌دیده در کنار تسهیل گسترده واردات، همچنین استفاده از موجودی انبارها در صنایع تکمیلی در کنار پذیرش واقعیت‌ها و اهتمام جمعی نسبت به شرایط جنگی در بدنه اجتماع و صنعت پلیمرها.

به جرأت می‌توان گفت در بین صنایع، بیشترین آسیب به زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی وارد شده است. از حمله به پالایشگاه‌های 4 فاز پارس جنوبی تا اصابت مستقیم به مناطق پتروشیمیایی ماهشهر و عسلویه همچنین پتروشیمی‌های خارج از این مناطق همگی بخش‌های مختلف آسیب به صنعت پتروشیمی را ترسیم می‌کند. ساختار شبکه‌ای و متصل صنعت پتروشیمی همچنین گستره وسیع اصابت‌ها موجب شد نزدیک به 93 درصد از این صنعت با توقف تولید روبه‌رو شود. سایر بخش‌ها نیز به دلیل خطرات جانبی، برای نزدیک به 2 هفته توقف تولید را تجربه کردند. این موارد به معنی وارد آمدن بزرگ‌ترین خسارت در تاریخ صنعت پتروشیمی بود که اثرات و عواقب آن هنوز ادامه دارد. با اعمال آتش‌بس، برآورد خسارت‌های وارده آغاز شد و سپس وارد فاز بازسازی شدیم، اگرچه هنوز هم نزدیک به نیمی از ظرفیت تولید در صنعت پتروشیمی به فعالیت کامل بازنگشته است. این موارد اثرات مستقیمی بر زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی، پلاستیک‌ها، کود و محصولات شیمیایی برجای گذاشته است.

در بازار محصولات پتروشیمی اثرات این اصابت بسیار شدید مشاهده شد. قیمت‌ها رشد جدی  داشت و حجم عرضه در بورس کالا به عنوان مهم‌ترین رکن تغذیه بازار و صنایع مختلف در زنجیره ارزش کاهش محسوسی پیدا کرد. در برخی هفته‌ها در خلال جنگ عرضه‌ها به نزدیک صفر رسید، بعضاً به دلیل قیمت‌های بالا معاملات ابطال شد یا امکان تحویل وجود نداشت و در نهایت بازار با کسری محسوس تأمین مواد اولیه روبه‎رو شد. در خلال این رخدادها و به موازات بسته‌شدن تنگه هرمز شاهد توقف تولید محصولات پتروشیمی در کشورهای منطقه بودیم تا در نهایت به دلیل شوک طرف عرضه و عدم امکان تولید و تحویل بسیاری از محموله‌ها در ابعاد جهانی، نرخ‌های بین‌المللی محصولات جهانی نیز رشد سرسام‌آوری را تجربه کرد. در کنار این موارد، افزایش نزدیک به دو برابری بهای نفت خام در بازارهای جهانی اثر مستقیمی بر قیمت محصولات پتروشیمی برجای گذاشت تا جایی که می‌توان گفت قیمت‌ها بین 40 تا 120 درصد رشد داشتند. این افزایش نرخ بر کالاهایی که به ایران وارد شد نیز اثر گذاشت، همچنین در کنار آن قیمت‌ها در بازار داخلی نیز به صورت انفجاری افزایش یافت که در نمودار نوسان نرخ در بورس کالا نیز می‌توان این روند افزایشی را ملاحظه کرد اگرچه در خلال هفته گذشته شاهد اولین فاز از تعدیل قیمت مواد اولیه پلیمری به عنوان مهم‌ترین کالا در زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی هستیم.

 تلاش حداکثری برای بازسازی واحدها

اگرچه در روزهای نخست اصابت به صنایع پتروشیمی، صحبت‌های متناقضی در خصوص زمان آغاز به تولید ارائه شد ولی در زمان محدودی برآورد خسارت اولیه انجام و بازسازی آغاز شد. در ابتدا خط اتیلن غرب وارد مدار شد و با ظرفیت مطلوبی شاهد عرضه در بورس کالا بودیم. اولین گروه کالایی که از فاز التهاب فاصله گرفت و وارد فاز آرامش شد، انواع مختلف پلی‌اتیلن با محوریت گریدهای سنگین بود. جو روانی حاصل از این آرامش البته به سایر بازارهای پلیمری سرایت کرد و در نهایت اولین موفقیت تنظیم‌گری در بازار آشفته پلیمرها به ثبت رسید. این مطلب به معنی آن است که نزدیک به 45 درصد از حجم بازار پلیمرهای کشور وارد فاز آرامش شد.

اطلاع‌رسانی و امیدآفرینی

محدودیت‌های بسیاری را در حوزه اطلاع‌رسانی شاهد بودیم؛ نخست آن‌که باید مراقب بود که اطلاعات حیاتی کشور در زمان جنگ حتی پساجنگ درز نکند. در مصاحبه‌ها باید به شدت محتاط بود و همین محدودیت‌ها مهم‌ترین سرعت‌گیر اطلاع‌رسانی محسوب می‌شد اما باید آرامش را در جامعه صنعتی و در اذهان ایجاد کرد. اطلاع‌رسانی به کانال انجمن ملی صنایع پلیمر ایران محدود شد ولی در کنار آن هر هفته به صورت متوسط دو جلسه عمومی در اتاق بازرگانی برگزار شد. حضور صنعتگران در این نشست‌ها زبانزد شد. اختلافات خود را نشان داد ولی به سرعت در مسیر افزایش محسوس همدلی حتی در گروه‌هایی با تعارض منافع قرار گرفت. اطلاعات موجود در کنار گمانه‌زنی از آغاز به کار واحدهای پتروشیمی منتقل شد؛ اگرچه برخی در صحت آن تشکیک کردند اما در نهایت شاهد بودیم که وضعیت بهتر از چیزی بود که انتظار می‌رفت. اثر اطلاع‌رسانی را می‌توان به وضوح در رخدادهای 70 روز اخیر مشاهده کرد اما فعالیت رسانه‌ای در این شرایط چیزی همچون بازی با آتش است. ممکن است منبع خبر مورد اتهام قرار بگیرد یا به سفیدشویی متهم شود. همه این موارد می‌طلبد که عملکرد رسانه‌ای با درون‌مایه امیدآفرینی از مسیر فنی و حرفه‌ای آن خارج نشود.

مدیریت صادرات مواد خام

یکی از مهم‌ترین فعالیت‌ها برای مدیریت بازار محصولات پتروشیمی توقف صادرات مواد اولیه به صورت خام بود. ایران صادرکننده قدرتمندی برای محصولات پتروشیمی است و توقف صادرات می‌تواند به معنی تأمین بیشتر نیاز داخلی باشد. اگرچه در خصوص کالاهای ملتهب، صادرات چندانی نداشتیم ولی برای بسیاری از کالاهای پرمصرف، توقف صادرات به عاملی برای آرامش روانی و افزایش تزریق کالا به بازار منتهی شد. در خصوص پلی‌اتیلن‌ها پس از آغاز به کار تولید در خط اتیلن غرب، اوضاع بازار به سرعت به سمت تعادل به پیش رفت اگرچه هنوز تا روزهای آرامش فاصله بسیاری داریم. تا زمان صدور دستورالعمل توقف صادرات نزدیک به یک ماه زمان سپری شد.

 تسهیل واردات

نزدیک به 3 هفته زمان لازم بود تا ثبت سفارش برای واردات مواد اولیه ملتهب با ارز حاصل از صادرات خود یا بدون انتقال ارز برقرار شود. به رغم محدودیت‌های بنادر جنوبی، اما واردات از مرزهای زمینی با رونق آغاز شد و جو روانی آن در کنار حرکت بسیاری از محموله‌ها به سمت ایران موجب شد تا بسیاری از فروشندگان داخلی، به سمت فروش مواد اولیه متمایل شود.

راز 2 ماه ماندگاری تولید

اگرچه نزدیک به 2 ماه تولید و تحویل محصولات پتروشیمی تقریباً متوقف شده بود حتی در پساجنگ نیز اغلب واحدهای مهم هنوز به صورت کامل به مدار تولید بازنگشته‌اند، اما کسری محسوسی تاکنون در بازار مشاهده نشده است؛ اما رشد قیمت‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت.

در ابتدا باید به یک گزینه مهم در جنگ اشاره کرد؛ باید بین محدودیت شدید عرضه کالا یا اصطلاحاً قحطی مقطعی و یا وجود کالا و قیمت‌های بالاتر یکی را انتخاب کرد. انتخاب اول وجود کالا با قیمت بالاتر بود و بعد از رسیدن به این نقطه، رویکرد مدیریت قیمت‌ها با توجه به مکانیزم عرضه و تقاضا مدنظر قرار گرفت.

در این رویکرد مهم‌ترین فاکتوری که مفید واقع شد موجودی انبارها در بازار آزاد یا محتوی کالا در صنایع تکمیلی بود که موجب شد تا بازار در این مدت، حداقل‌های خود را تأمین کند. موجودی انبارها از مواد اولیه به عنوان یک دارایی ارزشمند ایفای نقش کرد که نقش صندوق‌های ذخیره کالایی در اقصی‌نقاط جهان را یادآوری کرد. تاکنون از این جنگ آموخته‌ایم که صندوق کالایی یک الزام برای مدیریت بازار و استمرار عرضه مواد اولیه است و باید به عنوان یک ابزار در جنگ و صلح از آن بهره برد.

اما در این بین یک اتفاق غیرمنتظره رخ داد. بسیاری از انبارهای عمومی در حاشیه تهران یا شهرستان‌ها توسط نهادهای نظارتی مورد بازرسی حتی پلمب قرار گرفت. این اقدام اگرچه با هدف مقابله با احتکار صورت گرفت ولی به ایجاد یک مانع انتزاعی در برابر تأمین امن مواد اولیه منتهی شد. اگرچه ذات این اقدام قانونی را باید ارج نهاد ولی برخی گمانه‌زنی‌ها نشان می‌دهد الزاماً به حل مشکل احتکار منتهی نشده است. در هر حال شاهد بودیم همه ارکان در تلاش برای مدیریت بازار و حمایت از مصرف‌کننده واقعی بودند و در جای خود شایسته تقدیر. اما به مرور زمان موجودی انبارها بیش از پیش به بازار آزاد تزریق شد و یکی از دلایل آرام شدن بازار سریع‌تر از حد انتظار را باید در همین واقعیت جستجو کرد.

 هفته‌های سرنوشت

به صورت عمومی وضعیت بازار محصولات پتروشیمی به صورت هفتگی ارزیابی شده و کف عرضه (کمترین میزانی که باید در بورس عرضه شود) نیز هفتگی محاسبه و اعلام می‌شود. از سوی دیگر متوسط قیمت‌ها اگر قبل از جنگ در سطوحی نزدیک به 110 هزار تومان نوسان می‌کرد، بعد از جنگ بالاتر از 240 هزار تومان بود.

هفته منتهی به سوم اردیبهشت هفته آغازین بازار پس از شوک اصابت یا هفته تولد مجدد بود. زمانی که اولین جرقه‌های امیدواری نسبت به دورنمای بازار ثبت شد. در این هفته حجم عرضه نزدیک به 48 هزار تن بود و متوسط قیمت‌ها در بورس به بیش از 240 هزار تومان رسید.

هفته منتهی به اردیبهشت، هفته امید بود زیرا عرضه‌های پلی‌اتیلن خط اتیلن غرب به بازار بازگشت و امیدواری در ارکان صنعت نوسان کرد. در این هفته عرضه‌ها با 14 هزار تن افزایش به بیش از 61 هزار تن رسید ولی قیمت‌ها به بیش از 265 هزار تومان بالغ شد.

 هفته منتهی به 18 اردیبهشت هفته قوت قلب بازار پلیمرها بود. عرضه به 75 هزار تن یعنی 30 درصد کمتر از روزهای آرامش رسیده بود و اولین سیگنال از کاهش متوسط قیمت‌ها مشاهده شد تا جایی که متوسط نرخ در سطح 208 هزار تومانی به کمترین میزان در 3 هفته اخیر رسید. قلب بازار آرام گرفته بود.