با گردهم آمدن تعدادی از صاحب‌نظران و اندیشمندان، مدیران شهری، فعالان بخش خصوصی و کارشناسان حوزه‌های مختلف، سمینار یک روزه «آینده تهران: چالش‌ها و چشم‌اندازهای زیست‌پذیری و پایداری» در اتاق بازرگانی تهران برگزار شد.

این سمینار با حضور رئیس اتاق تهران، دستیار ویژه اجتماعی رئیس‌جمهور، تعدادی از مدیران سابق شهری، چهره‌های علمی و دانشگاهی، اندیشمندان و صاحبنظران برپا شد و علاوه بر سخنرانی‌های افتتاحیه، برای برگزاری هفت پانل تخصصی با موضوع زیرساخت‌های حمل‌ونقل و مدیریت انرژی در شهر هوشمند، بخش خصوصی و مساله تمرکز در تهران، مسکن، اقتصاد شهری و عدالت اجتماعی، فرهنگ، هویت و مشارکت مردمی در مدیریت و برنامه‌ریزی توسعه شهری، توسعه پایدار و محیط زیست شهری، حاشیه تهران، صنعت و چالش‌های زیست پایدار و تهران پساجنگ، زندگی روزمره و کسب‌وکارها برنامه‌ریزی شده بود.

انتخاب تاریخی گسست یا توسعه

رئیس اتاق بازرگانی تهران در ابتدای این سمینار با ابراز خرسندی از حضور جمعی از اندیشمندان، سیاست‌گذاران، مدیران شهری، و نمایندگان بخش خصوصی برای ارزیابی یک موضوعی حیاتی و سرنوشت‌ساز یعنی آینده تهران و امکان زیست‌پذیری پایدار در این کلان‌شهر پرچالش، تاکید کرد که تهران، نه فقط پایتخت سیاسی و اداری کشور، بلکه قلب تپنده اقتصاد ایران است که بیش از یک‌چهارم تولید ناخالص داخلی کشور در آن شکل می‌گیرد و محل استقرار عمده‌ترین بنگاه‌ها، نهادهای مالی، دانشگاه‌ها و مراکز نوآوری کشور است اما در عین حال زیر فشار سنگین تمرکز، رشد نامتوازن، آلودگی، فرسودگی زیرساخت‌ها و نابرابری اجتماعی قرار گرفته است.

به گزارش روابط عمومی اتاق تهران، محمود نجفی عرب گفت: تهران در آستانه یک انتخاب تاریخی قرار دارد. انتخابی میان ادامه مسیر فعلی که به ازدحام، آلودگی، و گسست اجتماعی بیشتر منجر می‌شود؛ یا حرکت به سوی شهری که توسعه را با کیفیت زندگی، پایداری محیط زیست و عدالت اجتماعی پیوند می‌زند.

موضوع زیست‌پذیری پایدار دیگر یک آرمان فرهنگی یا زیست‌محیطی نیست؛ ضرورتی اقتصادی و اجتماعی است چرا که هیچ اقتصادی، حتی در مقیاس ملی، نمی‌تواند در شهری ناپایدار و ناعادلانه رشد کند.

او با اشاره به اینکه در نگاه سنتی، مدیریت شهری امری حاکمیتی تلقی می‌شد؛ تاکید کرد که بدون مشارکت بخش خصوصی، هیچ تحول پایداری در شهر ممکن نیست، چرا که بخش خصوصی نه‌تنها سرمایه و فناوری را به میدان می‌آورد، بلکه منطق بهره‌وری، نوآوری و پاسخگویی را نیز وارد سازوکار توسعه شهری می‌کند. نجفی عرب افزود: در همین راستا، اتاق بازرگانی تهران باور دارد که آینده زیست‌پذیر تهران بدون همکاری واقعی میان دولت، شهرداری و بخش خصوصی قابل تحقق نیست. ما باید از مدل‌های سنتی «پیمانکار–کارفرما» فراتر برویم و به سمت الگوهای مشارکت عمومی–خصوصی (PPP) در حوزه‌هایی چون حمل‌ونقل عمومی، انرژی‌های تجدیدپذیر، مدیریت پسماند، مسکن مقرون‌به‌صرفه و توسعه زیرساخت‌های هوشمند حرکت کنیم.

رئیس اتاق بازرگانی تهران با تاکید بر هوشمندسازی شهر تاکید کرد که داشتن شهر هوشمند فقط به معنای نصب سنسور یا نرم‌افزار نیست؛ بلکه یعنی شهری که تصمیم‌هایش داده‌محور، مشارکت‌پذیر و انسان‌محور باشد.

او ادامه داد: مدیریت انرژی، ترافیک و مصرف منابع در تهران باید با نگاه نوین و ابزارهای فناورانه بازطراحی شود. در این مسیر، شرکت‌های دانش‌بنیان، استارت‌آپ‌ها و سرمایه‌گذاران داخلی می‌توانند بازوی اصلی شهرداری و دولت باشند.

رئیس پارلمان بخش خصوصی پایتخت یکی از ریشه‌ای‌ترین چالش‌های تهران را تمرکز بی‌حد در تصمیم‌گیری، سرمایه و جمعیت دانست و عنوان کرد که این تمرکز نه تنها به تهران آسیب زده، بلکه مانع توسعه متوازن سایر شهرها و استان‌ها نیز شده است.

محمود نجفی عرب گفت: بخش خصوصی معتقد است راه‌حل، نه کوچ اجباری جمعیت، بلکه ایجاد انگیزه‌های اقتصادی برای تمرکززدایی است؛ از طریق مشوق‌های مالیاتی، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و تسهیل سرمایه‌گذاری در مناطق پیرامونی.

او هم‌چنین موضوع مسکن در تهران را یک مسئله‌ صرف اقتصادی ندانست و آن را شاخصی از عدالت اجتماعی و کیفیت زندگی توصیف کرد و گفت: مدل‌های تأمین مالی مسکن نیازمند نوآوری است؛ از انتشار اوراق مشارکت شهری گرفته تا تعاونی‌های مدرن و صندوق‌های زمین و ساختمان.در این میان، حضور بخش خصوصی در قالب «توسعه‌گرایان مسئول»  می‌تواند به ایجاد توازن میان سودآوری و مسئولیت اجتماعی کمک کند.

رئیس اتاق تهران هم‌چنین تاکید کرد که تهران دیگر ظرفیت آزمون و خطا در حوزه محیط زیست را ندارد و کیفیت هوای پایین، بحران آب و فرسایش منابع طبیعی، تهدیدی برای اقتصاد و سلامت عمومی است.

محمود نجفی عرب توسعه پایدار شهر را مستلزم سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تر در مصرف انرژی، توسعه حمل‌ونقل پاک، احیای فضاهای سبز و آموزش شهروندی اعلامو عنوان کرد که باید پذیرفت که «رشد» اگر با تخریب همراه باشد، دیگر توسعه نیست.

 او هم‌چنین عنوان کرد که هیچ برنامه شهری بدون همراهی مردم پایدار نمی‌ماند و شهر تنها با مشارکت شهروندان و احساس تعلق آن‌ها زنده است. به گفته نجفی عرب، احیای هویت فرهنگی تهران، توجه به محله‌ها، و تقویت نهادهای محلی می‌تواند اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی را بازسازی کند؛ همان سرمایه‌ای که زیربنای هر اصلاح ساختاری است.

رئیس اتاق بازرگانی تهران هم‌چنین با اشاره به روزهای پرچالش کنونی که با فشارهای اقتصادی و بین‌المللی همراه است، عنوان کرد که باید به تاب‌آوری شهری و اقتصادی تهران نیز اندیشید و توان بازگشت و بازسازی پس از بحران و تاب‌آوری در برابر شوک‌های اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی را تقویت کرد.

محمود نجفی عرب گفت: آینده تهران تنها با نهادهای دولتی یا شوراهای برنامه‌ریزی رقم نخواهد خورد. آینده تهران نتیجه تصمیم‌های امروز ما در کسب‌وکار، سیاست‌گذاری، آموزش و رفتار شهروندی است و اتاق تهران آماده است که در کنار مدیران شهری و ملی، نقشه راهی برای «تهران زیست‌پذیر، رقابت‌پذیر و پایدار» ترسیم کند.

 نیازمند اجماع میان دولت، نهادهای مدنی و جامعه علمی هستیم

دستیار ویژه اجتماعی رئیس‌جمهور نیز در آغاز سخنان خود در این سمینار، ضمن قدردانی از اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران، انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات و نهادهای مدنی محلات تهران، بر اهمیت این همایش به‌عنوان «طرح مسئله‌ای ملی» تأکید کرد و گفت: کمترین دستاورد این نشست، مرور و بازشناسی چالش‌های تهران است؛ اما انتظار داریم از دل مباحث علمی و تجارب زیسته شهروندان تهرانی، راهکارهایی برای سیاست‌گذاران استخراج شود تا در نهایت به زیست‌پذیرتر شدن تهران بینجامد.

به گزارش روابط عمومی اتاق تهران، علی ربیعی گفت: این نشست حاصل همکاری میان نهادهای علمی، بخش خصوصی و سازمان‌های مردم‌نهاد است. در طراحی پنل‌ها تلاش شد ترکیبی از نمایندگان دولت، فعالان مدنی و صاحبان کسب‌وکار حضور داشته باشند تا الگویی نو برای بررسی مسائل شهری ارائه شود. امروز بیش از ۵۰ نفر از استادان، متخصصان و کنشگران اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در این همایش حضور دارند تا با رویکردی علمی و میان‌رشته‌ای به تحلیل و ارائه راه‌حل‌های عملی برای تهران بپردازند.

دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور در ادامه با نگاهی تاریخی به نخستین سمینار بررسی مسائل تهران اشاره کرد و گفت: نخستین سمینار درباره مسائل تهران در سال ۱۳۴۱ در دولت علی امینی برگزار شد. در آن نشست شش موضوع اصلی تهران از جمله بورس‌بازی زمین و مسکن، تأمین آب، حمل‌ونقل، فقدان طرح جامع شهری، آسیب‌های اجتماعی و تمرکزگرایی مطرح شد. نکته قابل تأمل، آن است که بسیاری از این مسائل هنوز در دستور کار تهران امروز قرار دارد.

ربیعی افزود: دو پیشنهاد مهم آن سمینار، تهیه طرح جامع تهران و آغاز برنامه آمایش سرزمین بود. اکنون نیز پس از بیش از شصت سال، همچنان تهران با همان مسائل، تنها در ابعادی بزرگ‌تر و پیچیده‌تر روبه‌رو است.

ربیعی در ادامه سخنان خود با اشاره به تحولات اجتماعی تهران تصریح کرد: تهران در طول 100 سال اخیر سه نسل از حاشیه‌نشینی را تجربه کرده است. نسل نخست هم‌زمان با ساخت راه‌آهن و آغاز صنعتی شدن تهران شکل گرفت؛ نسل دوم پس از اصلاحات ارضی در دهه ۴۰ و موج مهاجرت روستاییان پدید آمد؛ و نسل سوم در دهه‌های اخیر در حاشیه مناطق جنوبی و شرقی شهر مستقر شده است.

او با تأکید بر اینکه « این روند بی‌رویه رشد و گسترش شهر، زمینه‌ساز شکل‌گیری نابرابری‌های ساختاری در تهران شده است» گفت: از دل همین تحولات، شکاف شمال و جنوب تهران شکل گرفت؛ شکافی که از دهه ۴۰ تا امروز پابرجا مانده و خود بستر اصلی بسیاری از نارضایتی‌های اجتماعی است.

دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با اشاره به ترافیک سنگین و آلودگی هوای تهران گفت: تهران پر‌ترافیک‌ترین شهر خاورمیانه است و بیشترین اتلاف زمان ملی در این شهر اتفاق می‌افتد. مصرف بالای سوخت‌های فسیلی، خودروهای فرسوده، کمبود فضای سبز، فرسودگی بافت شهری، کمبود منابع آب و بحران زباله از دیگر مسائل مهم پایتخت هستند.

ربیعی یادآور شد: در حال حاضر روزانه حدود ۷ هزار تن زباله در تهران جمع‌آوری می‌شود و این مسئله خود به شکل‌گیری اکوسیستم پیچیده‌ای شامل بازیافت‌های غیررسمی، کار کودک و شبکه‌های غیرشفاف اقتصادی منجر شده است.

او در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت بازتعریف حکمرانی شهری در تهران گفت: تهران شهری ناعادلانه است که فرصت‌ها در آن به‌طور برابر توزیع نمی‌شود. سیاست‌گذاری‌های شهری بیش از آنکه انسان‌محور باشد، سودمحور است و این امر نابرابری را تشدید کرده است.

وی ادامه داد: در منطق حکمرانی فعلی، شهر نه به خانه اندیشمندان علوم انسانی نیاز دارد، نه به انجمن‌های صنفی روزنامه‌نگاران و نه به تشکل‌های مدنی. این در حالی است که شهر باید محصول روابط اجتماعی و فرهنگی باشد، نه صرفاً سازه‌های آهنی و آسمان‌خراش‌ها.

به گفته ربیعی، مدیر موفق کسی است که بتواند نابرابری را کاهش دهد و کیفیت زندگی شهروندان را بهبود بخشد، نه کسی که تنها پل‌ها و ساختمان‌های بیشتری بسازد. او در پایان سخنان خود تصریح کرد: حل مسائل تهران معادله‌ای صفر و یک نیست؛ بلکه فرآیندی پیچیده است که تنها از طریق گفت‌وگو، مشارکت و هم‌فکری میان نهادهای علمی، مدنی و حاکمیتی ممکن می‌شود. اگر این اجماع بزرگ شکل نگیرد، تهران همچنان با همان بحران‌های تاریخی مواجه خواهد بود.

نقش «حال خوش جمعی» در افزایش زیست‌پذیری شهری

عضو هیأت رئیسه اتاق بازرگانی تهران نیز در این سمینار در سخنانی با اشاره به مطالعات انجام‌شده در برخی کشورها با ویژگی‌های خاصی که دارند، به انگلستان به عنوان یک کشور همیشه ابری و مه‌آلود به عنوان نمونه اشاره کرد و گفت:‌ در پژوهش‌ها مشاهده شده است که در روزهایی که هوا آفتابی و مطبوع‌تر است، مردم رفتار مهربان‌تری از خود نشان می‌دهند؛ برای مثال در رستوران‌ها انعام بیشتری پرداخت می‌کنند یا قدردانی خود را با کلمات صمیمانه‌تر ابراز می‌دارند.

به گزارش روابط عمومی اتاق تهران، فرزین فردیس افزود: در تهران نیز مدتی است که آسمان ابری و بارانی کمتر دیده می‌شود و لطافت هوا کاهش یافته است. اما وقتی هوا دلپذیرتر می‌شود، انگار همه ما انرژی بیشتری داریم، برخوردهایمان مهربان‌تر می‌شود و حتی در فضای مجازی هم می‌توان این انرژی مثبت را احساس کرد.

او تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های حفظ زیست‌پذیری در شرایط دشوار کنونی این است که بهانه‌های کوچک برای شادی و مهربانی را از یکدیگر نگیریم و تلاش کنیم در دیدارهایمان به هم انرژی مثبت منتقل کنیم.

فردیس در پایان با اشاره به اهمیت این موضوع در فضای عمومی و اقتصادی کشور گفت: در شرایطی که برای همه ما روزگار سختی است، باید یاد بگیریم که همین لحظات کوچک را قدر بدانیم و با رفتار و گفتارمان، فضای زندگی جمعی را زیست‌پذیرتر کنیم.

نباید توانایی تخیل را از دست بدهیم

معاون مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق بازرگانی تهران نیز در آیین گشایش سمینار « آینده تهران» با تأکید بر اهمیت بازاندیشی در مفهوم حکمرانی و آینده‌نگری در اداره شهرها، گفت: یکی از مخاطرات امروز ما، از دست دادن توانایی تخیل درباره آینده است؛ اینکه چه می‌توانیم باشیم و چگونه می‌توانیم شهر و جامعه‌ای بهتر بسازیم. برای رسیدن به آینده‌نگری واقعی، ابتدا باید درک درستی از وضعیت موجود داشته باشیم.

به گزارش روابط عمومی اتاق تهران، دیاکو حسینی در تبیین نگاه خود به مفهوم «شهر تهران» اظهار کرد: وقتی از تهران سخن می‌گوییم، در واقع از چهار بُعد مختلف حرف می‌زنیم. نخست، تهران به مثابه زیستگاه است؛ یعنی مکانی که زندگی در آن جریان دارد. دوم، شهر به عنوان موجودی زنده مطرح می‌شود که از محیط و ساکنانش تأثیر می‌پذیرد و در عین حال بر آنها تأثیر می‌گذارد. حاصل جمع این دو بُعد، یعنی زیستگاه بودن و موجود زنده بودن، همان چیزی است که هویت شهر را می‌سازد.

او با اشاره به نقش نمادین شهرها در ذهن جوامع جهانی ادامه داد: هر شهری در جهان با تصویری نمادین شناخته می‌شود. وقتی از نیویورک، لندن یا استانبول سخن می‌گوییم، بلافاصله یک تصویر مشخص از آن در ذهن ما نقش می‌بندد. اما متأسفانه در مورد تهران، مفاهیمی مانند نابرابری، آلودگی، رشد بی‌قاعده و ناامنی در حال تبدیل شدن به آیکون ذهنی این شهر هستند؛ موضوعی که حتی بر فضای کسب‌وکار و زندگی اقتصادی نیز تأثیر گذاشته است.

معاون مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران بر همین اساس بر ضرورت ورود نهادهای اقتصادی به بحث حکمرانی شهری تأکید کرد و گفت: شاید به همین دلیل است که این سمینار در اتاق بازرگانی تهران برگزار می‌شود؛ چرا که مسائل شهری، مستقیماً بر اقتصاد، سرمایه‌گذاری و زیست‌پذیری تأثیر می‌گذارند.

در ادامه این سمینار و با پایان یافتن بخش افتتاحیه، پانل‌های تخصصی با حضور صاحب‌نظران و اندیشمندان اقتصادی، اجتماعی و حوزه مدیریت شهری برگزار شد.

 • گزارش تصویری اول

• گزارش تصویری دوم