سهیل آل‌رسول، عضو هیئت نمایندگان اتاق تهران:

مقدمه

لازم نیست شبی سرد در زمستان را تصور کنید. استان‌های شمال شرقی ایران، از خراسان رضوی تا مازندران، با سرمای استخوان‌سوز دست و پنجه نرم می‌کنند و مصرف گاز به اوج رسیده است و قطعی برق و گاز را تجربه کردیم چرا که سال پیش تقریباً جلوه همه ابعاد ناترازی را دیدیم. در همین حال، در آن سوی مرز، ترکمنستان به عنوان چهارمین دارنده بزرگ ذخایر گاز جهان، با مشکل کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل روبه‌روست، جاده‌های ناکافی و کم‌کیفیتی که مانع جدی توسعه آن شده است. آیا این دو کشور نمی‌توانند دست به دست هم دهند و با یک توافق هوشمندانه، بخشی از مشکلات خود را حل کنند؟

ایران و ترکمنستان، دو همسایه با منابع عظیم انرژی، اما نیازهای متفاوت، می‌توانند با استفاده از مکانیسم تهاتر گاز با خدمات فنی و مهندسی، یک مدل برد-برد اقتصادی ایجاد کنند که هیچ تحریمی بر آن کارگر نیست. ایران با تجربه‌ای گسترده در حوزه‌های مهندسی، راهسازی و زیرساخت، می‌تواند کمبودهای ترکمنستان را جبران کرده و در مقابل، کسری گاز خود را بویژه در استان‌های شمال شرقی تأمین کند. اما چرا چنین توافق‌هایی هنوز به سرانجام نرسیده‌اند؟ بیایید نگاهی عمیق‌تر به این موضوع بیندازیم.

ترکمنستان: غول گازی با جاده‌های خاکی

ترکمنستان، با ذخایر اثبات‌شده حدود ۱۹.۵ تریلیون مترمکعب گاز (بر اساس گزارش BP 2023)، سالانه بیش از ۸۰ میلیارد مترمکعب گاز تولید می‌کند. اما بیشتر این گاز تنها به یک مسیر محدود وابسته است: چین. در واقع، بیش از ۸۰ درصد صادرات گاز ترکمنستان به چین می‌رود، چرا که زیرساخت‌های دیگر این کشور برای دسترسی به بازارهای جهانی کافی نیست.

نیازهای حیاتی ترکمنستان

        1. حمل‌ونقل کارآمد: ترکمنستان در مناطقی مانند غرب خود (نزدیک به دریای خزر) به شدت به جاده‌ها و خطوط ریلی بهتر نیاز دارد.

        2. دسترسی به بازارهای جدید: این کشور برای کاهش وابستگی به چین به بازارهای جایگزین مانند ترکیه، اروپا و حتی هند نیاز دارد.

        3. توسعه کریدورهای ترانزیتی: مسیرهای شمال-جنوب و شرق-غرب برای ترکمنستان، همانند شریان‌های حیاتی یک بدن، نقش مهمی در اتصال به بازارهای جهانی ایفا می‌کنند.

          4. مشتری‌های متنوع و جدید برای افزودن ظرفیت صادراتی گاز خود فراهم آورد.

ایران: همسایه‌ای با توان مهندسی بالا و نیاز به گاز

ایران از دیرباز به عنوان یکی از قطب‌های مهندسی و پیمانکاری منطقه شناخته می‌شود. پروژه‌های بزرگی مانند راه‌آهن قزوین-رشت و آزادراه‌های شمالی در سال‌های اخیر و بالغ بر 14 هزار کیلومتر راه آهن تکمیل شده و ده‌ها کیلومتر آزادراه و راه شریانی دیگر تنها گوشه‌ای از توان مهندسان مشاور و پیمانکاران ایرانی است که گواهی بر توانمندی شرکت‌های ایرانی در طراحی و اجرای پروژه‌های زیرساختی است. در عین حال، ایران به دلیل افزایش مصرف خانگی و صنعتی، با مشکل کسری گاز به ویژه در فصل سرما مواجه است.

مزایای ایران برای ترکمنستان

      1. موقعیت جغرافیایی: ایران تنها مسیر مستقیم ترکمنستان به آب‌های آزاد (از طریق خلیج فارس) است و می‌تواند پلی به بازارهای اروپا باشد.

      2. پتانسیل سوآپ انرژی: تجربه موفق توافق سوآپ گاز ترکمنستان به ترکیه که پس از سال‌های از طریق ایران شکل گرفت، نشان از ظرفیت بالای دو کشور در همکاری‌های منطقه‌ای دارد.

      3. بازار مصرفی گسترده: استان‌های شمال شرقی ایران، مانند خراسان و مازندران، می‌توانند مصرف‌کنندگان مستقیم گاز ترکمنستان باشند.

یک پروژه پیشنهادی: آزادراه اینچه‌برون-ترکمنباشی

یکی از پروژه‌هایی که می‌تواند نمونه‌ای موفق از این مدل همکاری باشد، احداث آزادراه اینچه‌برون (ایران)-قنداق-ترکمنباشی (ترکمنستان) است. طول این مسیر در حدود ۵۰۰ کیلومتر (همه در خاک ترکمنستان) با هزینه تخمینی حدود ۲ تا ۳ میلیارد دلار است که در مدت زمان 3 تا 4 سال قابل اجرا توسط مهندسان ایرانی خواهد بود. اما تهاتر گازی در ازای ساخت این آزادراه در ترکمنستان می‌تواند سالانه در حدود 4 میلیارد مترمکعب گاز به مدت 8 سال به ایران تحویل دهد که یک تیر و دو نشان اساسی است. رشد 100 درصدی صادرات خدمات فنی و مهندسی کشور و رفع بخش مهمی از کسری قطعی گاز بدون نیاز به رفع تحریم‌های جهانی!

چرا چنین توافق‌هایی محقق نمی‌شوند؟

اما چرا با وجود تمام این مزایا، چنین توافقاتی هنوز به واقعیت تبدیل نشده‌اند؟ چند عامل اصلی در این میان نقش دارند:

1. چالش‌های سیاسی و امنیتی: بی‌اعتمادی برخی تصمیم‌گیرندگان به وابستگی به گاز خارجی.

2. مشکلات مالی و بانکی: هرچند تحریم‌ها انتقال مالی را پیچیده کرده است و در این مورد تحریم‌ها اثر مستقیمی ندارد اما همچنان دغدغه‌هایی در این خصوص هست.

3. رقابت منطقه‌ای: رقبایی مانند چین و ترکیه با پیشنهادهای جذاب‌تر به ترکمنستان ورود کرده‌اند و در عین حال همچنان تصمیم‌های کلان و کلیدی با مشارکت روسیه در منطقه شکل گیری و تقویت می‌شود.

راهکارها

برای تحقق این رؤیا، باید چند گام عملی برداشته شود:

          1. ایجاد یک کارگروه مستقل و ویژه ایران-ترکمنستان برای بررسی جزئیات فنی و مالی که دارای اختیارات کافی و مؤثر و قوی باشد.

          2. استفاده از مکانیسم‌های تهاتر غیرنقدی برای دور زدن تحریم‌ها.

          3. جلب حمایت روسیه به عنوان شریک کلیدی در کریدور شمال-جنوب.

          4. مشارکت‌های چندجانبه برای افزایش جذابیت اقتصادی پروژه.

جمع‌بندی

تهاتر گاز ترکمنستان با خدمات فنی و مهندسی ایران، فرصتی است که می‌تواند به یک برد-برد استراتژیک برای هر دو کشور تبدیل شود. اگر ایران بتواند موانع سیاسی و مالی را پشت سر بگذارد و با برنامه‌ریزی هوشمندانه این فرصت را عملی کند، نه تنها امنیت انرژی خود را بهبود می‌بخشد، بلکه جایگاه خود را به عنوان هاب ترانزیتی و مهندسی منطقه نیز تقویت خواهد کرد.

و پرسش نهایی اینکه آیا این فقط یک رؤیا است یا می‌توان آن را به واقعیت تبدیل کرد؟

منبع: آینده‌نگر