پیام باقری، عضو هیئت‌رئیسه اتاق بازرگانی ایران:

با توجه به پیش‌بینی‌ها، تابستان سال ۱۴۰۴ در ایران با کمبود در منابع آب و برق روبرو خواهیم شد. این وضعیت ناشی از ترکیبی از عوامل مختلف است که شامل افزایش دمای هوا و به دنبال آن افزایش مصرف انرژی، کاهش میزان بارندگی و تاثیر آن بر تولید برق از نیروگاه‌های آبی، فرسودگی زیرساخت‌های موجود و همچنین عدم سرمایه‌گذاری کافی در طول سال‌های گذشته خصوصاً در بخش تولید برق می‌شود. به منظور کاهش اثرات نامطلوب این کمبودها بر زندگی روزمره شهروندان و فعالیت‌های اقتصادی، لازم است دولت، کسب‌وکارها و تک‌تک افراد جامعه از هم‌اکنون اقدامات فوری و اولویت‌بندی‌شده‌ای را در دستور کار خود قرار دهند. این اقدامات کلیدی شامل اجرای برنامه‌های جامع برای مدیریت تقاضا، تسریع در فرآیند تعمیر و نگهداری نیروگاه‌ها، تضمین تامین سوخت مورد نیاز نیروگاه‌ها، مقابله با مصرف غیرمجاز برق، سرمایه‌گذاری در بهبود زیرساخت‌ها و توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر، و همچنین تدوین و اجرای طرح‌های موثر برای مدیریت منابع آب کشور است.

در بخش تحلیل وضعیت موجود، ضروری است شرایط برای تابستان ۱۴۰۴ در حوزه‌های آب و برق به‌تفصیل مورد بررسی قرار گیرد.

در حوزه برق، هشدارهای متعددی از سوی مسئولین و کارشناسان این صنعت در مورد تداوم ناترازی بین تولید و مصرف در ایام گرم سال مطرح شده و به نظر می‌رسد که این مسئله یک چالش ساختاری و ادامه‌دار در صنعت برق ایران محسوب می‌شود.

دلایل متعددی برای این کمبود برشمرده می‌شود لیکن از جمله مهم‌ترین عوامل، افزایش قابل توجه تقاضا برای برق با فرارسیدن فصل گرما و افزایش استفاده از سیستم‌های سرمایشی است که پیش‌بینی می‌شود روند رشد مصرف برق در تابستان ۱۴۰۴ همچنان فشار مضاعفی بر شبکه برق وارد نماید. علاوه بر این، مشکلات مربوط به نیروگاه‌های تولید برق، از جمله عدم انجام به‌موقع تعمیرات اساسی و دوره‌ای و همچنین راندمان پایین برخی از نیروگاه‌های موجود، از دیگر عوامل مهم در کاهش ظرفیت تولید برق کشور به شمار می‌روند.

تاثیر کم‌آبی و کاهش سطح آب در سدها نیز عامل دیگری است که می‌تواند منجر به کاهش تولید برق از نیروگاه‌های برق آبی شود، که این موضوع نشان‌دهنده ارتباط تنگاتنگ بین منابع آب و برق در ایران است. همچنین، عدم سرمایه‌گذاری کافی در توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر و زیرساخت‌های برق در طول سالیان گذشته، کشور را در مواجهه با افزایش تقاضا برای انرژی آسیب‌پذیر کرده است. در نهایت، مصرف غیرمجاز برق توسط فعالیت‌هایی مانند استخراج رمزارز نیز فشار مضاعفی را بر شبکه برق تحمیل می‌کند لذا با این وضعیت شاهد تکرار خاموشی‌های تجربه شده در سنوات گذشته خواهیم بود که این امر ضرورت آمادگی و انجام اقدامات پیشگیرانه را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

در بخش آب، وضعیت منابع آبی کشور نیز به دلیل کمبود بارش‌ها در شرایط مطلوبی قرار ندارد. گزارش‌های منتشر شده از کاهش چشمگیر میزان بارندگی در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ حکایت دارند و به طور مشخص، میزان بارش‌ها در سطح کشور نسبت به سال‌های نرمال کاهش داشته و به همین جهت ذخایر آب در سدهای کشور نیز با کسری در قیاس با سنوات قبل مواجه اند که دلیل اصلی این کمبود شامل کاهش بارندگی‌های متوالی در سال‌های اخیر است بطوری که بهار ۱۴۰۴ با کاهش ۳۷ درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت آغاز شده است. علاوه بر این، مصرف بالای آب در بخش‌های مختلف از جمله کشاورزی، مصارف خانگی و صنعت، بالاتر از سطح پایدار است. ایران در حال حاضر بیش از ۹۳ درصد از منابع تجدیدپذیر آب خود را مصرف می‌کند در حالی که استاندارد جهانی برای این شاخص حداکثر ۴۰ درصد است.

توزیع ناکارآمد آب و فرسودگی شبکه‌های انتقال نیز منجر به هدررفت قابل توجهی از این منبع حیاتی می‌شوند. متاسفانه، در سال‌های گذشته برنامه‌ریزی بلندمدتی برای مقابله با بحران کم‌آبی صورت نگرفته است و تکیه بر راهکارهای کوتاه‌مدت مانند حفر چاه‌های عمیق راه حل پایداری برای این مشکل نیست. در نتیجه این وضعیت، محدودیت منابع آب بویژه در برخی مناطق کشور می‌تواند تاثیرات منفی بر مصارف خانگی، صنایع و کشاورزی داشته باشد و منجر به کاهش تولیدات کشاورزی و افزایش قیمت مواد غذایی شود.

شایان ذکر اینکه کمبود در یک منبع انرژی می‌تواند تاثیرات منفی بر سایر منابع نیز داشته باشد. به عنوان مثال، کمبود آب می‌تواند تولید برق از نیروگاه‌های آبی را کاهش دهد، و کمبود برق نیز می‌تواند بر فرآیندهای پمپاژ و تصفیه آب تاثیر منفی بگذارد. بهبود بهره‌وری انرژی در تمامی بخش‌های مصرف‌کننده امری حیاتی است و راندمان پایین برخی از نیروگاه‌های گازی کشور نیز یکی از نقاط ضعف اساسی است که باید به آن توجه ویژه شود.

برای مقابله با کمبود برق در تابستان ۱۴۰۴، اولویت‌های اقدام در کوتاه مدت بطور معمول بر مدیریت تقاضا متمرکز می‌شوند که مستلزم  آگاهی‌بخشی عمومی و گسترده از طریق رسانه‌های مختلف است تا شهروندان در مورد جدیت وضعیت و راهکارهای عملی کاهش مصرف مطلع شوند. ایجاد انگیزه در شهروندان و کسب‌وکارها برای کاهش مصرف برق از طریق اجرای برنامه‌های تشویقی مانند پاداش برای مصرف کم و همچنین ترویج استفاده از وسایل برقی با برچسب انرژی بالا و ارائه اطلاعات در مورد نحوه شناسایی آن‌ها از دیگر اقداماتی است که صورت می‌پذیرد.

در کنار مدیریت تقاضا، ارتقاء بهره وری تولید برق از نیروگاه‌های موجود و بهینه سازی شبکه نیز از اهمیت بالایی برخوردارند. این امر شامل تسریع در انجام تعمیرات اساسی و دوره‌ای نیروگاه‌ها برای اطمینان از عملکرد آن‌ها با حداکثر ظرفیت و تضمین تامین مستمر و کافی سوخت (گاز، گازوئیل) برای نیروگاه‌های حرارتی، هوشمند سازی شبکه، کاهش تلفات و ارتقاء راندمان می‌شود. همچنین باید تلاش شود تا تولید برق از نیروگاه‌های آبی نیز با در نظر گرفتن دقیق نیاز به تامین آب برای سایر مصارف ضروری، به حداکثر برسد. مقابله با مصارف غیرمجاز برق نیز از دیگر اولویت‌های مهم است که شامل تشدید برخورد با فعالیت‌های غیرقانونی استخراج رمزارز و شناسایی و جلوگیری از سرقت برق می‌شود.

اما برای مقابله با کمبود آب در تابستان ۱۴۰۴، ضمن تاکید بر مدیریت مصرف، ترویج روش‌های باغبانی کم‌آب مانند استفاده از گیاهان مقاوم به خشکی و آبیاری در ساعات خنک روز با استفاده از سیستم‌های آبیاری قطره‌ای در بخش کشاورزی می‌تواند به کاهش مصرف آب کمک کند. در زمینه بهینه‌سازی توزیع آب، افزایش تلاش‌ها برای شناسایی و رفع نشتی‌ها در شبکه آب و مدیریت فشار آب در شبکه توزیع برای به حداقل رساندن هدررفت آب باید در اولویت قرار گیرد. در نهایت، بررسی منابع آب جایگزین کوتاه‌مدت مانند ترویج جمع‌آوری آب باران و استفاده مجدد از پساب تصفیه‌شده برای مصارف صنعتی یا کشاورزی با رعایت استانداردهای ایمنی و بهداشت عمومی می‌تواند به تامین بخشی از نیازهای آبی کمک کند.

شواهد و قرائن حاکی از این است که عبور از مشکلات ناشی از کمبود آب و برق در تابستان پیش رو مستلزم در نظر گرفتن تمهیدات همه‌جانبه بوده و نیازمند یک رویکرد جامع و هماهنگ از سوی تمامی ذینفعان است علی‌الخصوص دولت که با اتخاذ سیاست‌های کارآمد و مشورت با صاحب‌نظران این حوزه می‌تواند زمینه را برای مدیریت این شرایط فراهم نماید. کسب‌وکارها نیز با بهینه‌سازی مصرف و در نظر گرفتن راهکارهای جایگزین، می‌توانند از تاثیرات منفی این کمبودها بر فعالیت‌های خود بکاهند.

در نهایت، نقش شهروندان در اتخاذ راهکارهای مدیریت مصرف منابع، برای عبور موفق از این وضعیت حائز اهمیت است و بالطبع اقدام فوری و هماهنگ در تمامی سطوح، می‌تواند به کاهش اثرات این کمبودها و تضمین تاب‌آوری در برابر آن کمک کند.

 منبع: آینده‌نگر