کوبا و آمریکا دهه‌هاست که با هم سرشاخ هستند و بنابراین آن‌قدر عجیب نیست که اقتصاد کوبا درگیر محدودیت‌ها و تحریم‌ها شده باشد. اما آنچه که در سال‌های اخیر در کوبا رخ داده، فراتر از مشکلات قدیم اقتصادی است.

در سال ۲۰۱۸ میلادی چهره‌ای به نام الخاندرو گیل وزیر اقتصاد کوبا شد و شش سال بعد، تنها میراث وزارت او سوءمدیریت و اشتباهات بزرگ اقتصادی بود. هر برنامه احیای اقتصادی که او اعلام کرد نتایج بدی به همراه آورد. کار به جایی رسید که برنامه‌های اصلاح قیمت‌ها و بهبود سطح زندگی مردم کوبا در نهایت به تورم شدید و تعمیق بحران اقتصادی در این کشور انجامید و به مهاجرت شمار بی‌سابقه‌ای از مردم به خارج منتهی شد.

وضعیت عمومی رفاه مردم در کوبا اخیراً چنان بد بوده که میگل دیاز-کانل رییس جمهور این کشور شماری از مسئولان مربوطه از جمله معاون نخست وزیر و وزیر اقتصاد و برنامه‌ریزی را اخراج کرد. در کشوری که کسری مالی ۱۸.۵ درصد بالاتر از دهه قبلی شده، بحران تامین مواد غذایی به وجود آمده، بخش‌های استراتژیکی مثل تولید نیشکر دچار بحران شدید شده و البته در دولت پر از مناقشه و دعواست، راه دیگری هم برای ادامه‌دادن وجود ندارد.

گیل در همان زمانی وزیر اقتصاد کوبا شد که دیاز-کانل در این کشور به ریاست جمهوری رسید. هردوی آنها جانشین افرادی در دولت شدند که سنشان بالای هشتاد سال بود و از نسل سیاسی قبلی بودند. قرار بر این بود که چهره‌های جدید در رده‌های سنیِ پنجاه به بالا به نمایندگانی برای بهبود چهره و عملکرد دولت کوبا تبدیل شوند. برای اولین بار بود که افراد دخیل در انقلاب کوبا دیگر مهم‌ترین شغل‌های دولتی را در دست نداشتند.

وقتی گیل وزیر اقتصاد کوبا شد، اقتصاد این کشور در بهترین حالتش نبود، اما نسبت به اوضاع کنونی‌اش وضع بهتری داشت. آن اصلاحات اقتصادی که در دوران ریاست جمهوری رائول کاسترو انجام گرفته بود، نتوانسته بود مشکلات ساختاری اقتصاد این کشور را برطرف کند. با این حال، اوضاع آن قدرها هم بد نبود. به خصوص با توجه به اینکه به بخش خصوصی اجازه فعالیت داده شده بود و کارآفرین‌ها ظهور کرده بودند و راه‌هایی برای جذب سرمایه خارجی پیدا شده بود.

در آن زمان حتی مناسبات با آمریکا هم از سر گرفته شده بود و هر از چندگاهی سلبریتی‌های آمریکایی هم سفری به کوبا داشتند که در نوع خودش برای بخش گردشگری این کشور موثر بود. مثلاً بیانسه یا پاریس هیلتون به هاوانا آمدند و حتی نمایش‌های مد کارل لاگرفیلد آنجا برگزار شد.

اما اوضاع به این شکل ادامه پیدا نکرد. دونالد ترامپ رییس جمهور آمریکا شد و سیاست باراک اوباما در مورد کوبا را کنار گذاشت. شکی نیست که اگر این اتفاق نیفتاده بود مردم کوبا حال و روز بهتری داشتند و اوضاع اقتصاد این قدر بد نبود. هرآنچه که در سال‌های بعدی رخ داد فقط به وخامت اوضاع اقتصادی برای مردم کوبا منتهی شد.

پاول ویدال، اقتصاددانی که در بانک مرکزی کوبا کار می‌کرده، معتقد است که گیل در زمانی وزیر اقتصاد کوبا شد که برخی از اصلاحات اقتصادی در دوران رائول کاسترو هم دچار بن بست شده بودند: «سال‌های اولیه ریاست جمهوری دیاز-کانل از لحاظ اصلاحات ساختاری تقریباً هیچ بود. فضای خاصی برای تغییر هم به وجود نیامد.»

حالا که کار از کار گذشته و گیل از سمت وزارت اقتصاد برکنار شده، یواکین الونسو واسکوئز که پیش‌تر رییس بانک مرکزی کوبا بود جای او را گرفته است. اما کوبایی‌ها با مجموعه متنوعی از مشکلات اقتصادی مواجه‌اند. اومار اورلنی پرز ویلانوا رییس سابق مرکز مطالعات اقتصاد در دانشگاه هاوانا در این خصوص می‌گوید: «کوبا در سال ۲۰۱۸ اوضاعی بسیار بهتر از ۲۰۲۴ داشت. تقریباً سالانه چهار میلیون توریست به کوبا می‌آمد و قدرت خرید مردم بالاتر بود. در مورد سوخت مشکلی وجود نداشت و کسری مالی پایین‌تر بود. سبد اصلی معاش را تقریباً می‌شد برای مردم تامین کرد.»

موریسیو دمیراندا اقتصاددان کوبایی و استاد دانشگاه در کلمبیا می‌گوید «تقریباً پیدا کردن یک دستاورد در دورانی که گیل وزیر اقتصاد کوبا بوده کار سختی است؛ اما نباید فراموش کرد که در سیستم کشوری مثل کوبا، این طور نیست که او بتواند به صورت خودمختار تصمیمی برای اقتصاد بگیرد؛ بلکه دستور از مقامات بالاتر می‌آید.»

در همین حال اورلنی می‌گوید در سال‌های اخیر در زمینه اعطای مجوز به بنگاه‌های کوچک و متوسط در کوبا گشایشی ایجاد شده بود. آنها چندین دهه اجازه فعالیت نداشتند تا اینکه در سال ۲۰۲۱ و دوران وزارت گیل به بیش از ده هزار بنگاه کوچک و متوسط مجوز داده شد. این در حالی بود که هنوز هم محدودیت‌های زیادی از سوی دولت بر فعالیت آنها اعمال می‌شد.

کارشناسان امور کوبا معتقدند بدترین تصمیم اقتصادی که در دوران گیل گرفته شد، در سال ۲۰۲۱ اجرایی شد و بر مبنایش واحد پول دوگانه کنار گذاشته شد و اصلاحات در زمینه مقرری‌ها، دستمزدها و قیمت‌ها به اجرا درآمد. کوبا در دوران پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی از سیستمی استفاده می‌کرد که مبتنی بر داشتنِ دو واحد پول ملی جداگانه بود: پسو قابل تبدیل و پسو کوبا. ارزش پسو قابل تبدیل بالاتر بود و در معاملات خارجی و امور مربوط به توریسم استفاده می‌شد و پسو کوبا ارزش کم‌تری داشت. اما گیل به این نتیجه رسیده بود که برای احیای اقتصاد کوبا باید این سیستم کنار گذاشته شود. همزمان اصلاحات دیگری هم به اجرا درآمد.

این برنامه نتایج کاملاً معکوس به دنبال داشت و حتی با روشن‌شدن تاثیر آنها هم دولت کوبا نتوانست راهی برای کنترل اوضاع پیدا کند و این موضوع به یکی از بدترین ناکامی‌های کل سیاست اقتصادی در کوبا تبدیل شد.

به گفته ویدال، یک مشکل بزرگ دیگر در برنامه‌های اقتصادی دولت کوبا در سال‌های اخیر هم به این نکته برمی‌گشت که هر سال اقداماتی صورت می‌گرفت که حوزه محدودی را شامل می‌شدند و مثل چسب زخمی بودند که روی یک جراحت بزرگ زده می‌شد. این در حالی بود که نظام سوسیالیستی در بسیاری از این موارد جای تغییر باقی نگذاشته بود و الگوی اقتصادی کوبا هم جز با اعمال تغییرات بزرگ نمی‌توانست واقعاً اصلاح‌پذیر باشد.

اکثر اقتصاددان‌هایی که روی کوبا کار کرده‌اند متفق‌القول هستند که اگر دولت دونالد ترامپ روی کار نیامده بود، اوضاع کوبا تا این حد از لحاظ اقتصادی بد نمی‌شد. اورلنی می‌گوید از سال ۲۰۱۸ تاکنون، کوبا تحت تاثیر سیاست‌های سختگیرانه‌ای قرار گرفته که توسط دولت ترامپ اعمال شدند. همچنین وقوع بحران کرونا باعث کاهش شدید گردشگرانی شد که در حالت عادی به کوبا سفر می‌کردند و درآمدزایی می‌کردند. همزمان، کاهش شدید واردات نفت از ونزوئلا و مکزیک هم رخ داد که فشار جدیدی بر دولت کوبا وارد کرد. همه این مشکلات را بگذارید کنارِ مناقشاتی که در سال‌های اخیر جهان را فرا گرفته است. تمام جنگ‌هایی که اخیراً رخ داده و اقتصاد جهان را تحت تاثیر قرار داده، به روش‌های مختلف روی اقتصاد کوبا هم تاثیر داشته است.

با این حال نباید فراموش کرد که در کشوری مثل کوبا که سیستم قدرت مرکزی دارد، تقریباً غیرممکن است که فقط تصمیمات یک نفر در کل سیاست‌گذاری‌ها تاثیرگذار باشد. در نظام کوبا، ساختارهای قدرت به شیوه‌ای است که تصمیمات اصلی در سطوح بالا گرفته می‌شود و نمی‌توان خارج از سیاست‌های حزبی کار خاصی انجام داد. حتی اجازه‌دادن به بازار برای نقش‌آفرینی بیشتر در اقتصاد هم جزو همین سیاست‌ها محسوب می‌شود.

به هر صورت، وضعیت اقتصادی کوبا چنان تحلیل رفته که علاوه بر وزیر اقتصاد، وزرای دیگر مثل مانوئل سانتیاگو سوبرینو مارتینز وزیر صنایع غذایی و همین طور البا روسا پرز مونتویا وزیر علوم هم برکنار شده‌اند.

جالب اینجاست که رائول کاسترو هم مدتی پیش هشدار داده بود که «تمام مقاماتی که نتیجه لازم را در پست‌هایشان به دست نیاورده‌اند بهتر است خودشان کنار بروند». اما برکناری وزیر اقتصاد در میان اصلاحات اقتصادی ناتمام درواقع یک شوک بزرگ برای جامعه و اقتصاد کوبا بود و سونامی بزرگی از حدس و گمان‌ها درباره آینده اقتصاد این کشور را رقم زد. چرا حالا؟ بعد از این چه خواهد شد؟ چه‌کسی می‌تواند اوضاع را دوباره مدیریت کند؟

واضح‌ترین پاسخی که می‌توان داد این است که دولت دیاز-کانل در تلاش است چهره خودش را بهتر کند و مسئولیت بحران فعلی را از گردن خودش بیندازد. درواقع نارضایتی عمومی از اوضاع اقتصادی در کوبا چنان بالا رفته که هراس درباره واکنش مردم را به وجود آورده است. تداوم این نارضایتی‌ها درباب وضعیت اقتصادی کوبا می‌تواند در درازمدت به مشکلات جدی اجتماعی و سیاسی هم در این کشور بیانجامد. مردم کوبا در حال حاضر با افزایش پانصد درصدی قیمت گازوئیل و همین طور افزایش قیمت برق و گاز و آب مواجه‌اند. بسیاری از وعده‌های دولت عملی نشده‌اند. اگر در شرایط کنونی چهره‌های جدیدی سر کار بیایند احتمالش هست که اندکی امید نسبت به آینده و بهبود اوضاع ایجاد شود. با این حال، معمولاً وقوع چنین وضعیتی در کشور ناشی از کشمکش‌ها و امتیازگیری‌های سیاسی هم هست و کوبا نیز از این قاعده مستثنی نیست. حتی درگیری‌هایی در دولت کوبا درخصوص اطلاعات مربوط به بودجه این کشور در سال گذشته هم رخ داده بود که این نوع جناح‌بندی‌ها را نشان می‌داد.

در سال‌های اخیر، هر بار که معضلات اقتصادی در کوبا جدی می‌شد، گیل به عنوان وزیر اقتصاد در رسانه‌ها ظاهر می‌شد و به این نکته اشاره می‌کرد که مردم نباید اعتماد خود را به انقلاب و سوسیالیسم کوبا از دست بدهند. اما هربار همان اخبار بد اقتصادی در کشور تداوم پیدا می‌کرد و دلیلی برای امیدواری به آینده باقی نمی‌گذاشت. شاید بهترین توصیف در این خصوص را خواهرِ گیل که چهره‌ای مشهور در صنعت سرگرمی کوباست ارائه داده باشد: «او موفق نشد چون وقتی چیزی برای احیا وجود نداشته باشد احیا در کار نخواهد بود.» احتمال دارد تا مدت‌ها در آینده هر چه که از اقتصاد کوبا می‌شنویم در راستای همین معنا باشد.

منبع: آینده‌نگر