تاریخ بودجه‌نویسی در ایران به نخستین دوره مجلس بازمی‌گردد، زمانی که صنیع‌الدوله بر کرسی ریاست تکیه زد و ناصرالملک به عنوان وزیر مالیه اولین بودجه را تنظیم کرد. جالب اینکه نخستین بودجه ایران نیز کسری معادل پنج میلیون ریال داشت و در آخرین بودجه تقدیمی دولت این کسری بودجه حدود پنج همت برآورده شده است. روش بودجه‌نویسی صنیع‌الدوله تا سال 1320 که درآمدهای نفتی به بودجه اضافه شد، ادامه داشت و پس از آن همه چیز دچار دگرگونی شده و پول جادوی سیاه وارد چرخه بازار شد .

از نکات جالب توجه اولین بودجه کشور، توجه به موضوع فساد و نحوه مصرف وجوه مالیه بوده و در آن توجه به «نظم»، «تربیت اطفال اهالی مملکت» و «تسهیل اسباب مراوده و آبادی طرق و شوارع» مورد تاکید قرار گرفته و چنین آمده است که هریک از این سه فقره صورت نگیرد، امر آسایش و ترتیب معاش اهل مملکت مختل خواهد بود.

از سال 1320 به بعد مسئولیت خزانه‌داری و مالیه عمومی کشور به عهده خارجی‌ها گذاشته شد و مورگان شوشتر آمریکایی، موسیو مرنارد بلژیکی و آرتور میلسپوی آمریکایی به ترتیب مسئول بودجه‌نویسی ایران شدند. از این زمان بود که اعتیاد به مصرف پول‌های نفتی آغاز شد؛ به ترتیبی که وابستگی بودجه‌ها به یک کالای استراتژیک و کمیاب رو به فزونی گذاشت.

در سال 2011 درآمدهای نفتی 91.4درصد کل بودجه کشور را تامین می‌کرد. هنوز هم بخش عمده‌ای از درآمدهای بودجه وابسته به فروش و صادرات نفت است. البته در سال‌های اخیر به دلیل تحریم پول نفت اندک بوده و نتوانسته نقش چندانی در توسعه اقتصاد کشور ایفا کند و پیشرفت‌های مقطعی، حاصل عواید نفتی موقتی بود. بعد از مورگان شوشتر بودجه‌ کل کشور از دو محل سوخت‌های فسیلی و مالیات تامین شده است. نسبت تامین بودجه از این دو محل برای دولت‌ها اهمیت ویژه‌ای داشته اما همگان با آگاهی از بی‌ثباتی بازار سوخت‌های فسیلی اصرار به برنامه‌ریزی بر روی این منبع درآمدی بی‌ثبات دارند.

محدودیت‌های تولید، ذخیره‌سازی و عرضه نفت و گاز، اثرگذاری بالای عوامل خارجی بر قیمت و بی‌انضباطی‌های مالی تاریخی همواره موجب ناترازی در بودجه شده است؛ چرا که پیش‌بینی‌پذیری بازارهای نفت و گاز به عوامل پیچیده‌ای بستگی دارد که شاید بخشی از نخبگان یک کشور از پس آن برنیایند. به طور مثال در 5 سال اخیر متوسط پیش‌بینی مقدار فروش محصولات نفتی توسط ایران در بودجه‌های سنواتی نسبت به عملکرد 50 درصد خطا داشته است.

اما داستان تامین بودجه از مالیات نیز در نوع خود جالب توجه است. مورگان شوشتر مدت کوتاهی در ایران بود و پس از بازگشت به آمریکا شرح مفصلی از تجربیات خود در ایران را در کتاب اختناق ایران نگاشت. او نوشت: «فرار ایرانیان از پرداخت مالیات برای آنان به صورت یک عادت درآمده است و مجبور ساختنشان به ترک این عادت آسان نخواهد بود و تا مسئله مالیات‌گیری دقیق در ایران حل نشود و در این مورد دقت لازم به عمل نیاید هیچ یک از مشکلات این کشور برطرف نخواهد شد. قدرت دولت‌ها از مالیات رونق می‌گیرد؛ همان‌طور که در بررسی تاریخ ملل، اضمحلال زمامداری‌ها نیز با مالیات مرتبط بوده‌ است.»

سه دهه بعد آرتور میلسپو (مشاور مالیاتی ایران) نیز همین مطلب را عنوان کرد و همچنان نیز این گفته‌ها مصداق داشته و موضوع دو دفتره بودن از آفت‌های فرهنگ مالیاتی ایران به شمار می‌آید. شوربختانه نبود و عدم اهتمام به فرهنگسازی مالیات دهی و مالیات‌ستانی مانع پیشرفت کشور شده است. ترکیب دو موضوع وابستگی بودجه به نفت و فرهنگ ضعیف مالیاتی در ایران سبب شده که بودجه‌های سنواتی محقق نشود و باعث تضعیف اقتصاد و در برهه‌های باعث افزایش تورم شده است. علاوه بر این، همه بودجه‌ها از جمله بودجه سال 1403 دارای یک نقطه ضعف کلیدی بوده که با گذر زمان عوارض آن هویدا شده است .

تامین بودجه از طریق خام‌فروشی یا خام‌سوزی فرآورده‌های نفت و گاز فعالیتی است با تولید کربن بالا و شاید همراه است؛ به طوری که این روند ایران را در شمار 10 کشور اول تولیدکننده دی‌اکسید کربن قرار داده است. افزایش تولید و مصرف نفت و گاز، بدون سرمایه‌گذاری برای توسعه پایدار‌ و غفلت از حفظ محیط زیست و افزایش استفاده از انرژی‌های پاک، سبز و تجدیدپذیر به افزایش سرعت تغییرات اقلیمی در کشور دامن زده است. البته ردیف بودجه‌های زیست محیطی در تمامی کشورهای دنیا درصد اندکی از کل بودجه کشورها را شامل می‌شود و این نگرش به توسعه بدون توجه به محیط زیست تقریبا در اغلب کشورها فراگیر است. به طور مثال در اتحادیه اروپا سه کشور یونان، هلند و مالت که از پیشگامان حفاظت از محیط زیست هستند، تقریبا حدود‌ 3 درصد از بودجه خود را صرف این امور می‌کنند اما در ایران این میزان در طول تاریخ بسیار ناچیز بوده است.

طبق آخرین مصوبه مجلس، دولت مختار است ابتدا درآمد‌ها را مشخص و سپس هزینه‌ها را مشخص کند و در بخش درآمدی نیز اطلاعات به صورت کامل در اختیار عموم قرار نگرفته است؛ لذا بنابر اظهارنظر مجلسیان، بودجه محیط زیست درحدود 12هزارم درصد کل بودجه بوده که بعد از اصلاح به 17هزارم درصد افزایش یافته است.

علاوه بر نیاز به بودجه بیشتر در بحث محیط زیست، نیاز به یک برنامه جامع برای حفظ کل محیط زیست ایران در کنار اصلاح سبد انرژی کشور و کاهش وابستگی نفتی بودجه وجود دارد تا در سایه این اقدامات، شاید دست‌کم، اندکی از سرعت تخریب ایران کاهش پیدا کند. تا بتوانیم اقدامات مفیدی انجام دهیم.

 بخشی از این برنامه جامع که دولت، بخش خصوصی و مردم باید در‌ آن مشارکت کنند، شامل سرفصل‌هایی چون برنامه جذب کربن، مالیات کربن، درخت کاری گسترده، بارورسازی ابرها، برنامه جامع آب، استفاده از هیدروژن به جای گاز، ریزگردها، نگهداری دریاها و تالاب‌ها، جلوگیری از پروژه‌های تخریبی محیط زیست، برنامه جامع فاضلاب و زباله، سبز کردن صنایع، ترویج هوش سبز، بهبود کیفیت سوخت‌های فسیلی، افزایش بهره‌وری و کاهش آلاینده‌های پالایشگاه، برنامه جامع زیست محیطی عسلویه و ماهشهر خواهد بود. شاید سیاست‌گذار با تغییر رویکرد در بودجه‌نویسی و ترویج فرهنگ مالیات بتواند بخشی از ناترازی‌های بودجه را تعدیل کرده و محیط زیست را قابل سکونت نگه دارد.