مرکز پژوهش های مجلس طی گزارشی با نگاهی به روند طرح های جامع بنادر کشور به بررسی نقاط قوت و ضعف و راهکارهای ارتقای مطالعات جامع آتی، پرداخت. این مرکز در گزارشی با عنوان «نگاهی به روند طرح های جامع بنادر کشور: نقاط قوت و ضعف و راهکارهای ارتقای مطالعات جامع آتی» آورده است که بنادر نقاطی هستند که ارتباط با بازار جهانی را امکان پذیر می سازند و به میزان کریدورهای حمل ونقل، برای توسعه تجارت کشور اهمیت دارند و می توانند تعیین کننده بهبود جریان کالا و روند توسعه اقتصادی کشور باشند. در بازه ۲۰ سال‌اخیر، به‌طور متوسط بالغ بر ۹۰‌درصد از حجم تجارت‌جهانی کالا از طریق حمل‌ونقل دریایی صورت می‌گیرد و این حجم در دو دهه اخیر بیش از ۱۱۲‌درصد افزایش داشته است، درحالی‌که میزان افزایش تولید ناخالص داخلی جهان در همین بازه ۷۳‌درصد بوده‌است. سهم بنادر ۱۱‌گانه تجاری ایران در شمال و جنوب از مجموع تجارت از لحاظ وزنی در حدود ۹۰‌درصد بوده‌است؛ این در حالی است که شیوه‌‌‌‌‌‌‌های جاده‌‌‌‌‌‌‌ای، ریلی و هوایی به‌ترتیب در حدود ۸، ۸/ ۱ و ۲/ ۰درصد از تناژ صادرات و واردات را به خود اختصاص داده‌اند، از همین‌رو این گزارش به بررسی طرح جامع بنادر کشور می‌پردازد و برخی از ایرادات عمده آن را گوشزد می‌کند؛ از جمله بررسی جزیره‌‌‌‌‌‌‌ای بندرها و عدم‌تطابق شکل توسعه آنها با دیگر بخش‌های اقتصاد و حمل‌ونقل، مشکل به‌روز‌رسانی مطالعات و نیز تطبیق و عدم‌توجه به بخش‌های نرم و غیرفیزیکی طرح توسعه بنادر از مشکلات مطرح شده‌است.

ایران که بنابه موقعیت ممتاز جغرافیایی خود سال هاست یکی از پایگاه های بندری جهان محسوب می شود، همچنان مطلوبیت بنادر خود را با مزیت ژئوپلیتیک در منطقه، منطبق نساخته و توسعه بنادر رقیب در خلیج فارس و دریای عمان طی 30 سال اخیر، بیانگر ضرورت بازبینیِ هوشمندانه به موضوع طرح های توسعه بندری در کشور است.

گزارش حاضر تاریخچه و وضعیت طرح جامع بنادر کشور و نقاط مثبت و نیز آسیب ها و ضعف های طرح ها به خصوص آخرین طرح جامع بنادر بازرگانی کشور را به صورت خلاصه بررسی نمود. از نقاط مثبت طرح جامع فعلی بنادر بازرگانی کشور، اعتماد به کارشناسان کشور در یک طرح جامع بزرگ ملی است. تهیه طرح جامع فعلی (مصوب سال 1399) بنادر تماماً توسط مجموعه کارشناسی داخل کشور انجام گرفته، به این معنا که برای اولین بار به طور کامل به توان مهندسین کشور برای انجام این امر مهم اعتماد گردید. این موضوع بیانگر توان بالای مهندسین و کارشناسان کشور و امکان بهره گیری از ظرفیت و توان ایشان بابت نقش آفرینی در طرح های بزرگ ملی است. از سویی دیگر، در طرح جامع، مصوب 1399، موضوعات نرم افزاری توسعه در کنار پرداختن به موضوعات سخت افزاری توسعه مورد توجه قرار گرفته که از نقاط قوت این طرح نسبت به طرح های پیشین به حساب می آید. در این میان، مواردی از قبیل نگاه تخصصی به موضوعاتی نظیر ترافیک بنادر و کاهش اثرات منفی گلوگاه های ترافیکی و افزایش سهم ریلی بار از نکات برجسته است.

براساس این گزارش، به رغم نکات مثبت موجود در طرح جامع فعلی بنادر کشور نسبت به طرح های جامع پیشین، برخی ملاحظات و آسیب های جدی از قبیل عدم همخوانی و همگامی طرح جامع بنادر با مطالعات در دست انجام طرح جامع حمل ونقل کشور، عدم توجه جدی به ارتقای نسل توسعه بنادر، اخذ رویکرد درون گرا و عدم توجه به زنجیره تأمین کالا و رویکرد سیستمی به بنادر وجود دارد که ضروری است نسبت به آنها در طرح های آتی برنامه ریزی لازم صورت پذیرد.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس تصریح می‌کند که با توجه به لزوم به روزرسانی طرح های جامع بندری به نزدیک شدن به افق طرح جامع فعلی حدود دو سال دیگر و همچنین نظر به تحولات قابل توجه بین المللی و بروز فرصت ها و تهدیدهای جدید، ضروری است در طرح جامع آینده و در فرایند بازنگری طرح های جامع بنادر بازرگانی که برای افق های 10 و 15ساله از اتمام طرح جامع اخیر بایستی برنامه ریزی گردد، اقداماتی اساسی مورد توجه قرار گیرد.

پیشنهادات اقدامات اساسی مرکز پژوهش‌های مجلس شامل رویکرد سیستمی و برون گرا، توجه به کریدورهای بین المللی و تحولات و طرح های توسعه ای در آنها، توجه به ابعاد نرم (توسعه غیرفیزیکی) بنادر، هماهنگی تقاضای آتی بنادر با تقاضای طرح جامع حمل ونقل کشور، توجه جدی به رقابت پذیری جهانی بنادر، بازبینی طرح ها و پروژه های بندری و دریایی با هدف ارتقای نسل بنادر، توجه به سیاست های تحول آفرین در توسعه دریایی و پس کرانه، بهبود رویه ها و فرایندهای کاری داخل بندر و توجه به هوشمندسازی ارکان و اجزای بنادر، توجه به رفع کمبودهای زیرساختی و توسعه ای بنادر و افزایش سهم ریلی بنادر در ارتباط با سرزمین اصلی، است.