یکی از اقدام‌های مهم برای نقش‌آفرینی جدی بانک‌های اجتماعی در نظام اقتصادی و اجتماعی ایران، توسعه ابزارهای تجهیز منابع این نوع بانک‌هاست. الگوهایی تأمین مالیی مدل کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی، عبارتند از: تأمین مالی جمعی، استقراض خُرد و مدل کسب‌وکار اجتماعی (بدون سود سهام). یکی از چالش‌های مدل‌های کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی، محدودیت در جذب منابع و جریان نقدینگی پایدار است. این پژوهش بر آن است که با شبیه‌سازی سیستم پویا تأثیر به‌کارگیری ابزارهای مالی مبتنی بر دارایی، نظیر تسهیلات اجاره و مزارعه در بخش کشاورزی را بر جریان نقدینگی بانک اجتماعی بررسی کند. حمیدرضا کریمی و پرستو محمدی در این زمینه تحقیقی انجام داده‌اند که نتایج آن را در مقاله‌ای با عنوان «الگوی مالی پایدار برای کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی» در شماره ۴ دوره ۲۴ فصلنامه «تحقیقات مالی» منتشر کردند. نتایج حاصل بیان‌کننده آن است که جریان نقدینگی در بانک اجتماعی با ابزارهای مالی مبتنی بر دارایی، روندی صعودی داشته است، درحالی‌که جریان نقدینگی بانک اجتماعی با ابزار استقراض خُرد در بازه‌های زمانی مختلف، رفتار نوسانی از خود نشان می‌دهد. نتیجه این شد که با توجه به نرخ بازده سپردهگذاران بانک اجتماعی با ابزارهای مبتنی بر دارایی، می‌توان انتظار داشت که این نوع بانک‌ها در بلندمدت جذابیت بیشتری برای جذب سپرده‌گذاران دیگر بانک‌ها داشته باشند.

***

بانک‌های اجتماعی یا بانک‌هایی که به مدل کسب‌وکار خود رویکرد اجتماعی دارند، ابزاری به‌منظور کنترل و کاهش ریسک فقر محسوب می‌شوند. رویکرد بانک‌های اجتماعی، رویکردی حمایتی از قشر ضعیف و محروم جامعه است، به‌منظور آزادسازی ظرفیت‌های اقتصادی و کسب‌وکاری آنان با درنظرگیری اثرهای اجتماعی مطلوب در کوتاه‌مدت و بلندمدت. این رویکرد به‌دنبال ایجاد بستری برای رشد اوضاع اقتصادی و محیط اجتماعی و زیست‌محیطی است. بانک‌های اجتماعی با بانک‌های سنتی و اسلامی متفاوت است. بانک‌هایی اجتماعی بانک‌هایی غیراقتصادی هستند که توجه آن‌ها به معیارهایی اجتماعی، اخلاقی و زیست‌محیطی است. بانک‌هایی اجتماعی به پیامدهایی غیرمالی تأمین مالی خود توجه می‌کنند. یکی از شعارهای بسیار مهم بانک‌های اجتماعی، ارتقای سطح زندگی افراد و حمایت‌های اجتماعی است. در مدل کسب‌وکاری این نوع بانک‌ها حرکت تسهیلات ارائه‌شده (به وام‌گیرندگان) در جهت بهبود شرایط اجتماعی، ضرورت و اهمیت بسیار ویژه‌ای دارد.

بر اساس گزارش منتشرشدة مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۸، نرخ بیکاری ۹.۸ درصد گزارش شده است که وضعیت نامطلوب نیروی فعال را از نظر اقتصادی در کشور ایران نشان می‌دهد. بر این اساس، به‌منظور کنترل و بهبود وضعیت اشتغال در ایران، توسعة فعالیت بانک‌های اجتماعی به‌منظور نقش‌آفرینی امری مهم و ضروری به شمار می‌رود. بانک‌های اجتماعی با تمرکز بر سه بخشِ انتفاع، مردم و محیط‌زیست در حوزه‌هایی همچون ارتقای سطح زندگی افراد جامعه، برطرف کردن مشکلات جامعه، حمایت‌های اجتماعی، ایجاد فرصت برای محرومان تأمین مالی خود را انجام داده تا بتواند علاوه بر کسب سود نسبی، به‌سوی اهداف اجتماعی خود حرکت کنند. بدین منظور مدل کسب‌وکاری بانک‌هایی اجتماعی باید ویژگی‌های متفاوت‌تری نسبت به بانک‌هایی سنتی داشته باشند. به‌طور خلاصه می‌توان مسئولیت‌پذیری، ثبات و پایداری و شفافیت را از ویژگی‌هایی نامید که مدل کسب‌وکاری بانک‌های اجتماعی را از بانک‌های سنتی متمایز می‌کند.

یکی از چالش‌های مدل‌های کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی، محدودیت در استفاده از ابزارهای تأمین مالی است؛ بدین صورت الگوی مالی مدل‌های کسب‌وکاری، تنها به سه زیرمجموعة استقراض خُرد، تأمین مالی جمعی و مدل کسب‌وکار اجتماعی (بدون سود سهام) تقسیم می‌شوند. مدل تأمین مالی جمعی، به‌طور معمول نیازمند متقاعد کردن جمعی از سرمایه‌گذاران و بانک‌ها بر اساس جریان‌های نقدی پیش‌بینی شده است؛ درصورتی‌که مدل استقراض خُرد بانک‌های سنتی، به عدل نبود وثیقه و تمایل به حمایت از گروه‌های ضعیف اقتصادی، به‌دنبال اعطای تسهیلات به گروه‌های کم‌درآمد جامعه است. یکی دیگر از مدل‌ها، مدل کسب‌وکارهای اجتماعی است که با رویکرد ایجاد توسعه و رونق اقتصادی، روی کسب‌وکارهای اقشار ضعیف با هدف عدم انتفاع سرمایه‌گذاری می‌کند.

یکی از راه‌های تأمین مالی پایدار بانک‌ها، سپرده‌پذیری است. بانک‌ها فعالیت‌های سپرده‌گذاری و وام‌دهی (از طریق اعتباری که به بنگاه‌ها ارائه می‌دهند) را ترکیب می‌کنند. در استقراض خُرد بانک‌های سنتی، به‌علت هزینه‌های زیاد معامله و نبود وثیقه و تاریخ اعتبار، این تمایل وجود دارد تا وام گروه‌های کم‌درآمد به‌منظور توسعه کسب‌وکار خُرد اختصاص داده شود. شایان ذکر است که بر اساس پژوهشی روی بانک در ایران، سپرده‌های دیداری، سپرده‌های پس‌انداز، سپرده‌های سرمایه‌گذاری بلندمدت و سپرده‌های سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت، روی میزان درآمد بانک تأثیر مثبت دارند. این محدودیت در ابزارهای تأمین مالی پایدار بانکی، به کاهش اثربخشی و کارایی منابع مالی بانک‌های اجتماعی منجر می‌شود. به بیانی دیگر، تنوع بخشی الگوهایی مالیی مدلِ کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی امری مهم و ضروری تلقی می‌شود تا بتوان متناسب با شرایط مدلِ کسب‌وکار، الگوی مالی مقتضی آن را به‌منظور بهره‌وری بهتر منابع مالیی کسب‌وکارهای خُرد تخصیص داد. این چالش برای کشورهایی در حال توسعه، همانند کشور ایران بسیار جدی‌تر است؛ زیرا در کشورهای در حال توسعه، حمایت از کسب‌وکارهای خُرد، در توسعة اقتصادی و اجتماعی نقشی کلیدی دارد.

سؤالی که در این زمینه وجود دارد آن است که آیا با به‌کارگیری ابزارهای تأمین مالی مبتنی بر دارایی (نظیر تسهیلات اجاره و مزارعه)، می‌توان جریان نقدینگی پایداری را برای بانک‌های اجتماعی فراهم کرد؟ برای پاسخ به این سؤال، پژوهش حاضر به روش تحلیل سیستمی در تلاش است تا بتواند اثر پایداری کسب‌وکارهای بانک‌های اجتماعی مبتنی بر ابزارهای تأمین مالیی دارایی‌محور را بررسی کند. یکی از ویژگی‌های اصلیی مدل‌های کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی، ثبات و پایداری تأمین مالی است. بنابراین یکی از مؤلفه‌های اصلی کسب‌وکار اجتماعی، ثبات الگوی مدل کسب‌وکار است.

در مطالعه‌ای تمامی الگوهای مدل کسب‌وکار پایدار به ۱۱ الگو تقسیم شده‌اند. این الگوها عبارتند از الگوهای قیمت‌گذاری و درآمد، الگوهای مالی، الگوهای زیست‌محیطی، الگوهای بستن حلقه، الگوهای زنجیرة تأمین، الگوهای اهدا، الگوهای ارائة دسترسی، الگوهای مأموریت اجتماعی، الگوهای خدمات و عملکرد، الگوهای سازمانی، الگوهای پلتفرم جامعه.

ارزش‌آفرینی الگوهای مالی در حوزه‌های اجتماعی و اقتصادی، تقریباً به‌صورت متوازن تقسیم شده است. مدل مالی الگوهایی هستند که به مدل مالی در یک مدل کسب‌وکار مربوط می‌شوند. به بیان دیگر، مدل مالی همان ابزارهای تأمین مالی است. این الگو به سه زیرمجموعه استقراض خرد، تأمین مالی جمعی و مدل کسب‌وکار اجتماعی (بدون سود سهام) دسته‌بندی می‌شود. الگوی استقراض خرد مناسب‌ترین الگو برای مدل‌های کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی است، زیرا اساس مدل کسب‌وکار بانک‌ها بر سپرده‌پذیری و وام‌دهی پایه‌گذاری شده است. این الگو زمانی برای بانک‌های اجتماعی مفهوم پیدا می‌کند که مشتریان آن کسب‌وکارهای خردی باشند که به روش استقراض خرد تقاضای تأمین مالی از بانک‌های اجتماعی داشته باشند. تأمین مالی بانک‌های اجتماعی برای این کسب‌وکارهای خرد بسیار موضوع مهم و پراهمیتی است، زیرا توسعه صنایع کوچک و فناوری‌های متوسط، استراتژی مناسبی برای کشورهای در حال توسعه است. کشورهای در حال توسعه از طریق رفع فقر، افزایش درآمد، ایجاد فرصت‌های شغلی برای نیروی انسانی غیرماهر، انباشت سرمایه از طریق افزایش بازدهی، بهبود بهره‌وری در بخش روستایی و همچنین، جلوگیری از گسترش شهرنشینی و مهاجرت‌های بی‌رویه، می‌توانند به فرایند تسعه ابعاد اقتصادی و اجتماعی خود کمک کنند و بر سرعت آن‌ها بیفزایند.

بنگاه‌های کوچک و متوسط یکی از عوامل ایجاد اشتغال، کاهش بیکاری و افزایش تولید و ارزش‌آفرینی با ابزارهای نسبتاً ساده و فناوری‌های نه خیلی پیچیده‌اند که با سرمایه‌های کم و زمان کوتاه قابلیت راه‌اندازی و رشد و توسعه دارند و در رشد و شکوفایی اقتصاد کشورها و افزایش سطح زندگی افراد جامعه نقش مهمی ایفا می‌کنند. نوعی رابطه علیت مثبت از سمت اشتغال به رشد اقتصادی وجود دارد. روش‌های زیادی برای تأمین منابع مورد نیاز بنگاه‌های کوچک و متوسط وجود دارد که عبارتند از: منابع تأمین مالی از طریق بدهی و قرض، منابع خصوصی تأمین مالی، منابع داخلی تأمین مالی و منابع تأمین مالی از طریق سرمایه و سهام.

تأمین مالی در کسب‌وکارهای خرد به‌کمک منابع مالی موجود در بانک‌های اجتماعی، برای کشورهای در حال توسعه امری بسیار ضروری تلقی می‌شود. اما به‌نظر می‌رسد محدودیت در ابزارهای تأمین مالی بانک‌های اجتماعی برای این بانک‌ها چالشی اساسی به حساب می‌آید. از اساسی‌ترین نیازهای کشورهای در حال توسعه، زیرساخت‌های اقتصادی آن است که زمینه رشد و توسعه در سایر بخش‌های اقتصادی را فراهم می‌کند و عدم پاسخ‌گویی صحیح به نیاز تأمین مالی در این بخش، توسعه اقتصادی را با مشکلات و چالش‌های اساسی مواجه می‌سازد. کشورهای در حال توسعه، در تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی خود با مشکل مواجه‌اند و طراحی راه‌حل بهینه در تأمین مالی این نوع از پروژه‌ها، نیز اساسی این نوع کشورهاست. این نوع از پروژه‌ها دو مشخصه اصلی دارند در روش تأمین مالی باید بدان توجه کرد. اولین مشخصه بلندمدت بودن و دومین مشخصه هزینه زیاد اجرای این‌گونه پروژه‌هاست. به‌صورت کلی، دو روش برای تأمین مالی مطرح است: ۱. تأمین مالی مبتنی بر بدهی، ۲. تأمین مالی مبتنی بر دارایی.

 دستاوردهای تحقیق: بازده بیشتر سپرده‌گذاران بانک اجتماعی

با توجه به اینکه بانک‌های اجتماعی متعارف که از ابزارهای استقراض خرد استفاده می‌کنند، معمولاً در جذب سپرده به قشر خاصی از سپرده‌گذاران محدود می‌شوند. از این رو، در انجام مأموریت خود با محدودیت منابع مواجه‌اند. از این رو، اثرگذاری اجتماعی اقتصادی آن‌ها نیز محدود می‌شود. در این پژوهش، با الگوگیری از ابزارهای تأمین مالی اسلامی، به بررسی تأثیر به‌کارگیری دو ابزار مالی مبتنی بر دارایی (اجاره و مزارعه) بر جذب سپرده و جریان نقدینگی بانک اجتماعی پرداخته شد و در یک مدل‌سازی شبیه‌سازی نتایج الگوی پیشنهادی در جذب منابع با مدل متعارف استقراض خرد در بانک‌های اجتماعی مقایسه شد. نتایج محاسباتی حاصل از شبیه‌سازی نشان می‌دهد که بازده سپرده‌گذاران بانک اجتماعی پیشنهادی در مقایسه با بانک‌های سنتی از سال دوم افزایش می‌یابد. در افق دوساله بازده سپرده‌گذاران بانک اجتماعی پیشنهادی به ۱۳ درصد خواهد رسید و حتی در افق زمانی طولانی بازده سپرده‌گذارن در سال ششم به ۲۰ درصد و در سال دهم به ۲۱ درصد افزایش می‌یابد این مدل از بانک می‌تواند به‌علت جریان نقدینگی ایجاد شده، ظرفیت‌های تولیدی کشور را افزایش داده و هر ساله برای نیروی کار حوزه کشاورزی که زمینی برای زراعت ندارند، شغل ایجاد کند. اهمیت کاربردی این پژوهش از این جهت است که نشان می‌دهد که چگونه می‌تواند با به‌کاربردن ابزارهای مبتنی بر دارایی بر محدودیت جذب سپرده در بانک‌های اجتماعی متعارف فائق آمد و تأثیرگذاری این نوع بانک‌ها را در انجام مأموریت‌شان با افزایش جذب سپرده و نقدینگی بیشتر کرد.

 پژوهش: الگوی مالی پایدار برای کسب‌وکار بانک‌های اجتماعی