سیاست ایران در جنگ جهانی دوم بی طرفی بود. اما این بی طرفی از طرف دولت های متخاصم محترم شمرده نشد. حمله آلمان به شوروی وضعیت جنگ را متحول کرد و باعث شد ایران به حلقه ارتباطی بین دولت های متفق تبدیل شود. آمریکا، شوروی و انگلستان از خاک ایران برای پیشبرد مقاصد خود در جنگ بهره بردند. در همین سال ها بود که منابع نفتی ایران برای این کشورها اهمیت پیدا کرد.

در سال های پس از جنگ، بین آمریکا و انگلستان در تسلط بر نفت ایران رقابتی درگرفت. این رقابت زمانی به اتحاد این 2 قدرت تبدیل شد که دولت مصدق، برای به دست گرفتن اختیار منابع نفتی کشور توسط ملت تلاش کرد و در دادگاه لاهه و سازمان ملل، پرونده هایی در این زمینه شکل گرفت. سرانجام، دولت مصدق با ادامه سیاست های خصمانه انگلستان و آمریکا با کودتا از بین رفت. اما در این دوره، واکنش شوروی به نهضت ملی شدن نفت ایران چه بود؟

انتظار می رفت حزب توده که مدعی مقابله با امپریالیسم و مبارزه با سرمایه داری بود، دولت مصدق را در مسیر ملی شدن نفت یاری کند. اما سیاست اصلی شوروی در مقابل این نهضت، صبر با فشار بر مصدق بود.  شوروی نه تنها بدهی هایش به ایران را نپرداخت بلکه از خرید نفت ایران هم سرباز رد.

نفت نمی خواهیم

خرید نفت ایران توسط انگلستان و شرکت های نفتی تحریم شد. مصدق در پی آن بود که شوروی و کشورهای کمونسیتی را به خرید نفت ترغیب کند تا درآمد دولت تامین شود. ماده هفت قانون خلع ید با همین انگیزه لغو شد و دولت اعلام کرد حاضر است نفت را با تخفیف بفروشد. اما برخلاف انتظار مصدق، شوروی و اقمارش از خرید نفت ایران خودداری کردند.

بدهکار تو نیستیم

دکتر مصدق از شوروی خواست 11 تن طلایی را که از ایران در جنگ جهانی دوم بابت غرامت طلب داشت، پس بدهد. اما  پاسخ دولت شوروی به مصدق این بود که طلا متعلق به ملت ایران است و به دولتی داده می شود که نماینده واقعی مردم ایران باشد.

حمایت شوروی از نهضت ملی شدن نفت ایران، از حد حرف فراتر نرفت. تا زمان رهبری جوزف استالین، سیاست اصلی شوروی در قبال دولت مصدق همین بود. تا اینکه در 15 اسفند سال 1331، استالین مُرد و رهبران تازه در شوروی  و به دنبال آن حزب توده رفتار دوستانه تری را در پیش گرفتند. این رفتار اما فایده ای به حال دولت مصدق نداشت. فشارها علیه این دولت شدت گرفته بود و عمر حکومت مصدق چندماه بعد به پایان رسید.

برای مطالعه بیشتر مقاله «سیاست شوروی و حزب توده در قبال نهضت ملی شدن نفت ایران» را بخوانید. این مقاله در نشریه تاریخ روابط خارجی منتشر شده است.