کودتای 28 مرداد سال 32، از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران است. دولت های بریتانیا و ایالات متحده آمریکا دولت محمد مصدق را در ایران سرنگون کردند. مداخله این کشورها در این کودتا، پس از ملی شدن صنعت نفت و کوتاه شدن دست شرکت نفت ایران و انگلستان از منابع طبیعی در ایران انجام شد. مداخله ای که ریشه های سیاسی آن، برای بریتانیا و آمریکا متفاوت بود. بریتانیا در مقابله با ایران، می خواست از کاهش اثربخشی خود در دیگر کشورها جلوگیری کند. آمریکا هم به دنبال کاهش نفوذ شوروی بود. اما غیر از این دلایل سیاسی، دلایل اقتصادی هم در راه اندازی کودتا و سرنگون کردن دولت مردمی مصدق وجود داشت؟

نفت ایران در دهه 20، از شریان های حیاتی برای اقتصاد بریتانیا بود. آمارها نشان می دهد بریتانیا از محل نفت ایران ارز و درآمد مالیاتی قابل توجهی کسب می کرد. شرکت نفت در سال 1328 خورشیدی، 26 میلیون پوند از محل مالیات و 92 میلیون پوند از راه ارزهای خارجی به دولت بریتانیا سود می رساند.

 85 درصد سوخت کشتی های جنگی این کشور به طور رایگان و یا با تخفیف بسیار از محل نفت ایران تامین می شد. در دوره ای که شرکت نفت ایران و انگلستان منابع نفتی ایران را کنترل می کرد، 80 درصد از سود عملیات فروش به جیب این شرکت می رفت و این سود، در تامین مالی عملیات های شرکت خارج از مرزهای ایران استفاده می شد.

در سال هایی که تولید محصولات مرتبط با جنگ، نقش کمتری در اقتصاد بریتانیا ایفا می کرد، نیاز این کشور به انرژی ارزان و صنعت نفت، به داد آن ها رسید. با این وجود، قلمداد کردن کاهش درآمد بریتانیا از محل نفت ایران به عنوان تنها دلیل کودتای 28 مرداد اشتباه است. درواقع اهمیت اقتصادی نفت ایران به میزانی نبوده که بتواند به عنوان عامل اصلی کودتا از آن یاد کرد.

 انگیزه سیاسی بریتانیا، نقش اصلی این کشور را در کودتای 28 مرداد 32 و مداخله در سرنگونی دولت مصدق توجیه می کند. انگیزه سیاسی این کشور کاهش صدمات فروپاشی امپراتوری و حفظ حیثیت ملی آن بوده است. با این وجود، نباید از اثربخشی اهمیت اقتصادی نفت بر تصمیم های سیاسی گذشت. به ویژه در مورد آمریکا، نفت خاورمیانه نقشی حیاتی داشته و افتادن منابع نفت ایران به دست شوروی، از چالش های آمریکا به شمار می رفته است. بنابراین ایالات متحده آمریکا دارای منافع اقتصادی بالایی در دسترسی به منابع نفتی خاورمیانه است. منافعی که بر تصمیم های سیاسی این کشور اثر می گذارد.

برای مطالعه بیشتر مقاله «واکاوی ریشه های اقتصادی-سیاسی کودتای 28 مرداد 1332 در بستر روابط با قدرت های جهانی» را بخوانید. این مقاله در زمستان سال جاری در نشریه مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل منتشر شده است.