جامعه ایران با برقراری ارتباطات گسترده با دولت های غربی از اواخر قرن نهم هجری به اهمیت علوم و فنون جدید پی برد. این آگاهی در دوره قاجار به اوج رسید و در دوره پهلوی هم دنبال شد. رضاخان در فضایی که اصلاحات و نوسازی در کشور در آن ضروری می نمود، به قدرت رسید.

از سال 1304 تا 1320 خورشیدی، دولت های مختلف در دوره پهلوی اول تلاش کردند قوانینی را به تصویب برسانند که به انتقال علم و فناوری جدید به ایران کمک کند. دست اندرکاران دولتی شیوه ها و ارزش های سنتی را عامل عقب ماندگی کشور می دانستند و نصب و به کارگیری فناوری جدید غرب را حلال مشکلات اقتصادی معرفی می کردند. اما در مجلس در این زمینه چه گذشته است؟

در این سال ها 86 قانون در مجلس شورای ملی برای گسترش علوم و فنون جدید در کشور تصویب شده که نشان می دهد از مجموع یک هزار و 336 عنوان مصوبه نمایندگان در این دوره زمانی، تنها 86 عنوان یعنی 6.43 درصد به توسعه علم و فنون جدید اختصاص یافته است. تعداد این قوانین با تعداد قوانینی که به طور مستقیم و غیرمستقیم برای ساخت وتکمیل پروژه هایی مثل راه آهن سراسری تصویب شده، به طور تقریبی برابر است. بنابراین می توان گفت انتقال علوم و فنون جدید از اولویت های حکومت پهلوی نخست محسوب نمی شده است. در فعالیت های مجلس ششم و هفتم، ساخت راه آهن سراسری، توسعه کشاورزی و مدرن و تکمیل کادرهای آموزشی مدارس از مهم ترین اولویت های دولت بوده است. با این وجود در این دو مجلس ملی، از مجالس یازدهم و دوازدهم، مصوبات بیشتری برای توسعه علم و فنون جدید ثبت شده است.

در مجالس یازدهم و دوازدهم، یعنی از سال 1316 تا 1320، کمتر مصوبه ای برای انتقال علم جدید به کشور داریم. دلیل آن هم پایان ساخت راه آهن سراسری در سال 1317 و ساماندهی اولیه دانشگاه تهران است است. هم چنین حفظ تمامیت ارضی با توجه به شروع جنگ جهانی، برای دولت و مجلس در اولویت قرار گرفته بود.

از دیگر نکات مهم، لایحه بودن قوانین مربوط به توسعه علوم و فنون جدید بود. این نشان می دهد نیاز دولت های مختلف به تامین نیروی انسانی وتکمیل پروژه های دولتی عامل مهمی در تصویب این قوانین بوده است. پژوهشگران در مقاله ای در این باره نوشته اند «حکومت توسعه و نوسازی کشور را امری ظاهری و تکنولوژیکی می دانست. خریداری، نصب و به کارگیری فناوری جدید غرب را حلال تمامی مشکلات اجتماعی-اقتصادی کشور قلمداد می کردند. به همین دلیل انتقال و به کارگیری فناوری و دستاوردهای فنی آن را با سرعت و سهولت نسبی بر انتقال علوم که به بسترسازی گسترده و فراگیر نیاز داشت، ترجیح دادند».

روند تصویب قوانین مربوط به توسعه علوم و فنون جدید در پهلوی اول نشان می دهد این حکومت بیش از اندازه نتیجه گرا بوده است. به احتمال زیاد، در زمینه انتقال علوم و فنون جدید، رجحان زمانی و رفع نیازهای دولت وقت به عنوان مهم ترین معیارها در نظر گرفته می شده است.

برای مطالعه بیشتر مقاله «مجلس شورای ملی و مسئله انتقال علوم و فنون جدید به ایران» را بخوانید. این مقاله در نشریه تاریخ ایران منتشر شده است.