مالیات در کشورهای توسعه یافته، منبع مهمی در تامین درآمدهای دولتی و توسعه اقتصادی کشورهاست. در کشورهای درحال توسعه، حتی کشورهای متکی به درآمدهای ناشی از فروش منابع طبیعی از جمله ایران، مالیات مورد توجه دولت ها قرار گرفته است. براساس اعلام سازمان امور مالیاتی، در ایران سهم مالیات از هزینه های جاری دولت به 48 درصد رسیده است. با این وجود در سال۱۴۰۰ سهم درآمدهای مالیاتی دولت از کل حجم اقتصاد ایران  ۴ درصد هم نبوده است. کارنامه نامطلوب ایران در زمینه مالیات درحالی ثبت شده که در نظام دیوانسالاری ایران از سال ها پیش مالیات و امور مالی مورد توجه قرار می گرفته و حتی پس از حمله های خارجی از جمله یورش مغول و تسلط نظام ایلخانی در ایران، مالیات هم چنان بخشی مهم از نظام اداره کشور بوده است.

دیوان استیفا و مستوفی الممالک ها

دیوان استیفا از دیوان های قدیمی و مهم در ایران است. سابقه این دیوان در نظام اداری کشور به سال های نخست دوره اسلامی در ایران باز می گردد. کارگزاران مالیاتی در این دیوان مشغول به کار بودند و در آن دوران به آن مستوفی می گفتند. مسئول دیوان استیفا را به نام مستوفی الممالک می شناختند. او بر پرداخت ها، معاملات، احکام مالی و قضاوت نظارت می کرد.

تا پیش از حمله مغول به ایران و در دوره خوارزمشاهیان، تشکیلات دیوانسالاری براساس سنت های ایران در سده های قبل به کار خود ادامه می داد. وزیر به عنوان کانون قدرت نقش آفرینی می کرد و دیوان استیفا با پرداختن به امور مهم اقتصادی در جایگاه نخست می ایستاد. در زمان خوارزمشاهیان، دیوان استیفا دومین رکن دستگاه دیوانسالاری بود و کارکنانش، همه سواد مالی داشتند و گزینش می شدند.

با سقوط خوارزمشاهیان و آمدن مغول به ایران، آن ها تشکیلات ابتدایی اداری و دیوانی خود را در خراسان و مازندران ایجاد کردند. این تشکیلات برگرفته از آیین و تشریفات مغولی بود که حتی پس از مسلمان شدن مغولان هم ادامه یافت. نکته مهم تر بی اعتمادی مغولان به ایرانیان در امور مالیاتی بود. آن ها هرچند به تنهایی توان حل مسائل و امور مالی را نداشتند اما بدون نظارت و دخالت کار را به ایرانیان کاربلد در این زمینه واگذار نمی کردند. مغولان در نهایت طی سال ها حکومت در ایران، دیوانسالاری چینی و سنت های مغول را به نظام مالی ایران وارد کردند. در این سال ها بی اعتمادی مغول ها به ایرانیان رفته رفته کمتر شد و دیوان استیفا در دوره ایلخانان قدرت بیشتری گرفت.

برای مطالعه بیشتر مقاله «امور مالی و مودیان مالیاتی در دوره ایلخانی» را بخوانید. این مقاله در نشریه پژوهشنامه تاریخ اجتماعی واقتصادی در بهار و تابستان سال 1399 منتشر شده است.