با انقلاب مشروطه و تشکیل شورای ملی، انتظار این بود که تصویب بودجه به عنوان مهم ترین سند مالی در ایران، به درستی انجام شود. اما در 20 سال، یعنی از مشروطه تا انقراض قاجار، مطابق با قانون اساسی و اصول بودجه نویسی مدرن، حتی یک بودجه به تصویب نرسید. عدم جدیت دولت در ارائه بودجه، بی ثباتی دولت ها، دخالت عوامل خارجی و تعطیلی مجلس از مهم ترین دلایل عدم تصویب بودجه ای مطابق با روش های قانون اساسی بود.

پیش از انقلاب مشروطه با وجود نبود مجلس برخی اصول مدرن بودجه کم و بیش رعایت می شد و ساختار مالی ایران منظم تر بود. اما با انقلاب مشروطه که درصدد نظم و تمرکز بیشتر بود، نظام مالی کشور با اختلال رو به رو شد. در واقع فرایند تصویب بودجه مدرن و قانونی دولت و مجلس از انقلاب مشروطه تا انقراض قاجار با چالش ها و موانعی رو به رو بود، و هر سال مجلس با روش ها و شیوه های خاصی به دنبال پیدا کردن راه حلی برای تصویب بودجه بود.

در مجلس اول در سال اول و دوم، لایحه ای از سوی دولت به مجلس ارائه نشد. در سال 1909 میلادی، دولت کتابچه های جمع و خرج قبل از مشروطه را به مجلس به عنوان بودجه ارائه کرد که مجلس آن را تایید نکرد. این روند ادامه پیدا کرد تا اینکه در سال دوم مجلس، یعنی اواخر 1910 میلادی، دولت بودجه ای به مجلس ارائه کرد که به علت مبهم و مجمل بودن واشکالات قانونی، اصل سالانه و شاملیت را در بر نمی گرفت.

در مجلس سوم هم کار چندانی برای بودجه انجام نشد. در آغاز سال 1916، دولت هیچ بودجه ای به مجلس نبرد و مجلس هم به آن اعتراض کرد. دولت مجبور شد بودجه را در دستور کارش قرار دهد اما بعد از شش ماه، درحالیکه بودجه ها در مرحله ناقصی قرار گرفته بود، مجلس تعطیل شد.

مجلس چهارم بعد از یک تعطیلی هفت ساله تشکیل شد. در این دوره هفت ساله  هزینه ها بدون نظارت خاصی توسط وزیران  تصویب می شد. در مجلس چهارم، طرحی به نام «چهاردیواری» تصویب شد. در این طرح دولت با همراهی کمیسیون بودجه مجلس، بودجه های مبهم و ناقص خود را تصویب می کرد. اما در این فرایند اصول سالانه، شاملیت و تعادل در نظر گرفته نمی شد.

در مجلس پنجم، بودجه ها غیرمدرن و تورم زا تلقی شد و در نتیجه تصویب نشد. در ادامه دولت هر ماه بودجه ای به مجلس می داد که به یک دوازدهم معروف بود. این روش سرانجام به روشی رایج برای بودجه ایران در سال ها و دهه های بعدی تبدیل شد که هیچ کدام از اصول قانونی و مدرن بودجه نویسی در آن رعایت نمی شد.

برای مطالعه بیشتر مقاله «چالش ها و روش های متغیر تصویب بودجه در ایران، از مشروطه تا پایان قاجاریه» را بخوانید. این مقاله در نشریه تاریخ اسلام و ایران در بهار سال 1401 منتشر شده است.