فین تک ها، ابزارهای نوآورانه اما با کاربردی ساده و کاربرپسندند. این ویژگی کلیدی موفقیت یعنی ساده سازی محصولات و خدمات باعث رشد استارتاپ های فین تک در سال های اخیر شده است. علاوه بر این، فین تک را فناوری های مالی می دانند که خدمات مالی را با بهره گیری از نرم افزارها و فناوری های مدرن فراهم می کند. به عبارت ساده تر، فین تک ها، اپلکیشن ها، فرایندها، محصولات و یا مدل های کسب وکار در حوزه مالی اند. یک تحقیق خارجی در سال 2017، بیش از 200 مقاله علمی در مورد فین تک ها را بررسی کرد و پس ازاین، به تعریفی بسیار کوتاه از مجموعه فین تک ها رسید که همان «کاربرد نوآورانه فناوری در ارائه خدمات مالی» بود.

دو سال پیش ازاین، اقتصاددانان فین تک ها را بازیگران نوین در حوزه خدمات مالی تعریف کردند که با تکیه بر نوآوری های فناورانه، مزیت رقابتی، اقتدار و حکمرانی و انحصار موسساه های مالی به ویژه بانکداری سنتی را به چالش می شوند. نکته مهم در این تعاریف این بود که فین تک ها بانک نبودند اما می توانستند حجم بالایی از خدمات بانکی را به مشتریان عرضه کنند. پرداخت فرد به فرد، تامین مالی جمعی، پرداخت ها با شرایط متنوع و ده ها خمدت مالی دیگر، با استفاده از تلفن همرا،ه، اینترنت و شبکه های اجتماعی، آسان تر از همیشه انجام می شد و علاوه بر این، مشتری کارمزد کمتری هم برای انجام خدمات می پرداخت. ایده هایی که به شکل گیری فین تک ها انجامید، بسیار ساده بود. به عنوان مثال، «پی پال»، از بزرگترین فین تک های امروز درج هان، با یک ایده ساده شکل گرفت که همان پرداخت براساس ایمیل بود. این ایده ساده، باعث شد یک استارتاپ به شرکتی بزرگ تبدیل شود که اکنون از بسیاری از بانک های دنیا قدرتمندتر و با نفوذتر است.

موسسه مککنزی  پیش بینی کرده تا سال 2025،  خدمات مالی دیجیتال باعث شود 3.7 تریلیون دلار به تولید ناخالص داخلی جهان اضافه شود. علاوه بر این، گزارش این موسسه در سال 2016 از ساخته شدن 95 میلیون شغل جدید و کاهش 110 میلیارد دلاری کسری سالیانه دولت ها با توسعه خدمات مالی دیجیتال و فین تک ها گفته است.

رسانه تحلیلی استارتاپ های ایران راستا، در گزارشی درباره توسعه فناوری های مالی و صنعت فین تک، از فعالیت بیش از 8 هزار و 775 استارتاپ فین تک در آمریکای شمالی خبر داده است. در گزارش راستا آمده از سال 2015 تا 2019، استفاده از فناوری های مالی در جهان به سرعت افزایش یافته است تا جاییکه در سال 2019، 75 نفر افز افراد گفته اند از یک سرویس پرداخت برای انتقال پول استفاده کرده اند. علاوه بر این، نرخ پذیرش کسب وکارهای حوزه بیمه از 8 درصد در سال 2015 به 50 درصد در سال 2019 رسیده است. گزارش راستا نشان می دهد تا فوریه سال 2020،  در منطقه اروپا، خاورمیانه و آفریقا 7 هزار و 385 استارتاپ فین تک و در منطقه آسیا و اقیانوسیه، 4 هزار و 765 استارتاپ فین تک به مردم خدمات مالی عرضه کرده اند. این در حالی است که در آمریکای شمالی، تعداد استارتاپ های فین تک در سال 2018، کمتر از 5 هزار و 700 استارتاپ بوده است. این رقم در سال 2019 به 5 هزار و 779 مورد رسیده و در سال 2020 به بیش از 8 هزار و 700 استارتاپ صعود کرده است. در منطقه اروپا، خاورمیانه و آفریقا، رقم استارتاپ های مالی در سال 2018، به 3 هزار و 581 مورد رسیده و در سال 2019، این رقم 3 هزار و 583 استارتاپ گزارش شده است. هم چنین در منطقه آسیا و اقیانوسیه، در سال 2018، 2 هزار و 864 استارتاپ فین تک کار می کردند که در نهایت این رقم، در سال 2020، به بیش از 4 هزار و 760 استارتاپ رسیده است.

همراه با افزایش تعداد استارتاپ های فین تک در سراسر جهان، رقم سرمایه گذاری در این بخش از اکوسیستم استارتاپی کشورها هم افزایش یافته است.  سرمایه گذاری های جهانی در فناوری مالی از سال 2008 تا 2014، بیش از 12 برابر شده است و از 930 میلیون دلار به بیش از 12 میلیارد دلار رسیده است. تحلیل گران می گویند با توجه به آمارهای جهانی، نرخ رشد شرکت های حوزه فین تک در سال های گذشته 26 درصد بوده است و این میزان هم چنان رو به افزایش است.

به نوشته راستا، در سال 2018، به طور تقریبی 141 میلیارد دلار سرمایه گذاری خطر پذیر و خصوصی، همراه با ادغام تملک در حوزه استارتاپ های فین تک انجام شده است. هم چنین ارزش سرمایه گذاری خطرپذیر در حوزه فین تک در سال 2019، برابر با 35.2 میلیارد دلار بوده که 26 درصد از ارزش کل سرمایه گذاری های فین تک در این سال است. گزارش ها نشان می دهد در سال 2014، رقم سرمایه گذاری در یک هزار و 628 فین تک، 51.2 میلیارد دلار اعلام شد. این رقم در سال 2015، به 64.9 میلیارد دلار رسید و در سال 2016 از مرز 73 میلیارد دلار عبور کرد. در سال 2017، در جریان انجام 2 هزار و 629 معامله در حوزه فین تک، 54.4 میلیارد دلار سرمایه وارد این صنعت شده است. در سال 2019 هم 135.7 میلیارد دلار در جریان 2 هزار و 693 معامله به اکوسیستم استارتاپ های فین تکی در جهان وارد شده است.

*برای شخص و کارآفرینان

استارتاپ ها و شرکت های فناوری مالی، از نظر خدمات و محصول نهایی در دسته بندی های متنوعی جای می گیرند اما فوربز در فهرست بندی فین تک های حوزه آمریکای شمالی، این کسب وکارهای نوپا را در هشت دسته تقسیم بندی کرده است. بلاکچین و ارزهای دیجیتال، ارتباط کسب وکارها با بانک ها، بیمه، سرمایه گذاری، پرداخت، مسائل مالی شخصی، املاک و مستغلات، و کارآفرینی و بازار وال استریت، اصلی ترین حوزه های کار فین تک هاست.  با این حال در تقسیم بندی های دیگر از جمله گزارش ونچر اسکنر  Venture Scannerاز وضعیت استارتاپ هایی که در سال 2019 سرمایه جذب کردند، می توان به مواردی از جمله پرداخت تسهیلات فردی، پرداخت وام به کسبو کارها، مدیریت مالی شخصی، تامین مالی جمعی، انتقال جهانی پول، پژوهش و داده ها و ابزارهای کسب وکار هم رسید. علاوه بر این، فین تک ها در حوزه هایی مثل معاملات نهادی، زیرساخت های بانکداری، سرمایه گذاری های خرد، امنیت مالی و عرضه سهام هم به مشتریان خود خدماتی را ارائه می کنند. درواقع با هرچه جزئی تر شدن خدمات مالی در یک دهه گذشته، ایده های تازه ای در حوزه فین تک ها شکل گرفته و  سرمایه جذب کرده است.

*ایران کی وارد بازی فین تک ها شد؟

شاید فکر کنید عمر خدمات فین تک در ایران به کمتر از 10 سال می رسد با این حال، در گزارش های رسمی، نخستین نشانه های ظهور فین تک را به سال 1351 نسبت می دهند. یعنی زمانیکه نخستین خودپردازها در ایران نصب شد. با این حال، از سال 51 تا آغاز دهه 70، به دلیل بروز انقلاب و جنگ،  در حوزه استفاده از فناوری در خدمات مالی  در ایران  اتفاقی نیفتاد. شرکت های بزرگ بین المللی که در زمینه انفورماتیک کار می کردند، در دهه 60 از ایران خارج شده بودند. 

از آغاز دهه 70 بود که اتوماسیون سیستم بانکی با تاسیس شرکت خدمات انفورماتیک انجام شد. برای اولین بار در سال 1375، بانک ملی طرح جامع اتوماسیون سیستم بانکی با نام سیبا را توسط این شرکت اجرا کرد. پس از این، در همان سال، این شرکت سیستم سپهر را برای بانک صادرات راه اندازی کرد. با توسعه تلفن های هوشمند در سراسر جهان، نخستین گام ها در زمینه خدمات پرداخت الکترونیک در ایران هم برداشته شد و نخستین تراکنش های مالی و راه اندازی اولین استارتاپ ها در این حوزه، از دهه 90 به بعد در ایران کلید خورد. دهه ای که علاوه بر راه اندازی و رشد بسیاری از فین تک ها، برای صاحبان این کسب وکارهای نوپا خالی از چالش نبود. 

*ما در ایران کی آنلاین شدیم؟

سروکله کسب وکارهای آنلاین دردهه 80 و با شکل گرفتن  خدمات دهندگان در زمینه وبلاگ نویسی مثل بلاگفا و خرده فروشی های آنلاین مثل دیجی کالا بود که پیدا شد. شبکه های اجتماعی مثل کلوب و نیازمندهای آنلاین هم در همان سال ها شکل گرفتند. فعالیت این وبلاگ ها، خرده فروش ها و شبکه ها کار را به راه اندازی نخستین شبکه درگاه پرداخت اینترنتی در سال 83 رساند. در دهه 90، با افزایش ضریب نفوذ اینترنت، تلفن های هوشمند و کارت های بانکی، اکوسیستم استارتاپی در اقتصاد ایران جان گرفت و برای نخستین بار در همین سال ها حرف از  استارتاپ های فین تک به میان آمد.

مرکز پایش تجارت الکترونیک در ایران، در گزارشی که در شهریور سال گذشته منتشر کرده در این باره می نویسد«شرکت های پرداخت از نخستین بخش ها در صنعت مالی بودند که به دلیل ماهیت فعالیت شان و ارائه درگاه پرداخت آنلاین به کسب وکارهای آنلاین و استارتاپ ها، سریع تر از سایر بخش های صنعت متوجه روند شدند، و سرمایه گذاری در اکوسیستم استارتاپی و یا توسعه محصولات جدید را در دستور کار خود قرار دادند». براساس این گزارش، ایجاد  و توسعه برنامه هایی مثل آپ، 724، 780 و ... و هم چنین سرمایه گذاری شرکت پرداخت الکترونیک سامان در تپسی و مشارکت شرکت آسان پرداخت و گروه اسنپ در ایجاد یک کیف پول مشترک، بعضی از این نمونه هاست. علاوه بر این، نباید از سرمایه گذاری شرکت هایی مثل فناپ در استارتاپ هایی مثل ابرآوران و نشان یا تاسیس شتاب دهنده ای مثل تریگ اپ و مشارکت آن با شهرداری ها گذشت که به توسعه فین تک ها کمک کرد.

حوزه پرداخت و ایفای نقش واسط به ­­­­عنوان درگاه پرداخت، پرطرفدارترین زمینه فعالیت فین تک ها در ایران طی سال های گذشته بود.  براساس آماری که مرکز پژوهش های مجلس از گزارش خود درباره استارتاپ های فین تک عرضه کرده، 300 هزار کسب وکار خانگی از خدمات استارتاپ ها در این زمینه بهره برده اند. علاوه بر این، در حوزه اینشورتک یا بیمه ها، 10 تا 13 استارتاپ نوپا تا سه سال گذشته در ایران شکل گرفتند که بیشتر پتلفرم های مقایسه و فروش را عرضه کردند و کم­­تر از ظرفیت های فناورانه در مقایسه با آنچه در جهان انجام شده، استفاده کردند. بخش های دیگر در صنعت فین تک مثل انتقال پول بین المللی، وام دهی، تامین مالی جمعی، رمزارزها و رگ تک ها، در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. دلیل عمده بی توجهی فعالان اکوسیستم استارتاپی ایران به این بخش ها، به محدودیت های ناشی از قانونگذاری، ممنوعیت ها ومحدودیت ها مربوط  است. مرکز پژوهش های مجلس در گزارش خود از استارتاپ های فین تک در این باره از چالش هایی مثل موانع فقهی، تحریم ها، فقدان توجه نهادها و مشکلات قانونی نوشته است. علاوه بر این، اجرای تصمیم های ناگهانی مثل فیلتر کردن بیشتر درگاه های واسط پرداخت  هم از چالش های جدی کسب وکارهای فین تک در ایران است. در آخرین روزهای کاری اسفند سال 94 بود که بیشتر درگاه های واسط پرداخت در ایران فیلتر شدند. «زرین پال»، «باهمتا» و «پی پینگ» از جمله کسب وکارهای متاثر از این تصمیم در سال 94 و 95 بودند.

در سال 96، اپل استور اپلیکیشن ایوا را  حذف کرد. در همین سال بیمه ایران فروش محصولات و استفاده از نام و لوگویش در استارتاپ های حوزه بیمه را ممنوع  کرد و مرکز توسعه تجارت الکترونیک، فعالیت فین تک های بدون نماد را ممنوع دانست.

در سال 97، اپلیکیشن «رسید» و  «پیمنت 24» به فعالیت خود پایان دادند و سایت استارتاپ هایی مثل «اکسیر» و «نوبیتکس» فیلتر شد. در سال 97 که کلاهبرداری سایت سکه ثامن خبرساز شده بود، خدمات بعضی پرداخت یارها توسط شاپرک به حالت تعلیق درآمد، «پی پینگ» دوباره فیلتر شد و «سهام یاب» هم به جمع فیلتر شده های اکوسیستم فین تک ایران پیوست.

در سال 98، «ایده هاب» و گروه مالی فیروزه خبر قطع همکاری شان را اعلام کردند و استارتاپ «دونیت» به  کار خود پایان داد. قطع اینترنت در برهه ای از این سال، معاملات در برنامه های فین تک در ایران را مختل کرد. در سال 99، با دستور سازمان بورس و اوراق بهادار، معاملات الگوریتمی متوقف شد و دست کم 30 شرکت پرداخت یار از سایت شاپرک به دلیل پیاده نکردن کامل مدل پرداخت یاری حذف شدند. غیر از این ها،  شبکه پرداخت «پی» هم مورد حمله سایری قرار گرفت.

 غیر از این، در پاییز سال گذشته بود که با اجباری شدن ای نماد، یا همان نشان اعتماد به کسب وکارهای آنلاین، بسیاری از استارتاپ ها از جمله فین تک ها، عطای کار به چنین اکوسیستم پرچالشی را به لقایش بخشیدند و کرکره ها را پایین کشیدند.

 حالا با وجود بیش از 84 میلیون کاربر اینترنت پهن باند سیار و بیش از 131 میلیون سیم کارت فعال، بسیاری از فعالان اکوسیستم استارتاپی، توصیه ای جز کار نکردن به دلیل چالش های امروز ندارند. براساس آماری که مرکز پایش توسعه تجارت الکترونیک در ایران منتشر  کرده بیش از 68 استارتاپ فین تک در ایران سرمایه گرفته اند و بیش از 61 استارتاپ فین تک در شتاب دهنده ها حاضر شده اند. علاوه بر این تعداد سرمایه گذاران استارتاپ های فین تک در ایران به بیش از 41 مورد می رسد و بیش از 21 شتاب دهنده و مرکز نوآوری دست کم در یک استارتاپ فین تک سرمایه گذاری کرده اند. اما این آمار براساس داده های سازمانی تا پایان اسفند سال 99 است. وضعیت اکوسیستم استارتاپی ایران که رنج فقدان جذب سرمایه را به دوش می کشد، در بخش فین تک ها، با حضور رقبای سنتی سرسخت، حضور نهادها و سازمان های دولتی به عنوان بازیگر نه ناظر و رگولاتور کار را سخت تر کرده است. 1400 که هنوز آمار مشخصی از آن در زمینه فعالیت فین تک ها منتشر نشده، سال خوبی برای این بخش از اکوسیستم استارتاپی ایران نبوده است.

رقابت یا همکاری؟  چرا فین تک ها برای بانک ها مهم اند؟

فین تک ها با اتکا به نوآوری، به راه حل های آسان تری برای انجام امور مالی، چه برای اشخاص و چه برای کسب وکارها رسیدند. امروز در فضای مجازی، با استفاده از اپلیکیشن ها، برنامه ها و شبکه های اجتماعی، می توان با پرداخت کارمزدهای کمتر به طیفی وسیع از خدمات مالی دسترسی داشت. اما این همه خدمات فین تک ها به مشتریان خدمات مالی نیست. فین تک ها در حوزه مالی شفافیت ایجاد کردند وریسک کار را کاهش دادند. بهبود دسترسی مشتریان به خدمات مالی، هزینه ها را کاهش داد و سرعت انجام امور مالی در جهان را به شدت بالا برد. توسعه فین تک ها، فرصت های تازه ای را برای کسب وکارها ساخت و علاوه بر پیامدهای اقتصادی، آثار اجتماعی مثل بهبود کیفیت زندگی افراد را هم درپی داشت. پویاتر شدن و رقابتی تر شدن فضای ارائه خدمات مالی، لزوما از زاویه رقابت بانک های سنتی با فین تک ها بررسی نمی شود. درواقع حضور فین تک ها در این عرصه، باعث می شود بانک ها در مسیر بهبود ارائه خدمات به متشریان گام بردارند.

 فین تک ها در مقایسه با نهادهای مالی سنتی، در استفاده از فرصت ها و ارائه راه حل های نوآورانه و رویکردهای مشتری مدارانه، چابک تر عمل می کنند.  به همین علت، می توان گفت فین تک موتور محرکه نوآوری در صنایع مالی است. تحلیل گران بر همین اساس پیش بینی می کنند که فین تک در آینده نزدیک، نقش اساسی و به سزایی را در صنعت ایفا کند اما آیا این چالشی برای بانک هاست؟ فین تک ها را می توان به عنوان رقیب اما شریک بانک ها در نظرگرفت. باتوجه به این رویکرد، شرکت های فین تک براساس خدماتی که ارائه می کنند به 2 دسته عمده تقسیم شده اند. در دسته نخست، شرکت های فین تک خدمات مکمل با خدمات بانک ها را ارائه می کنند. این فین تک ها از فناوری برای استفاده بانک ها در راستای ارائه خدمات مالی بهره می برند. در دسته دوم، شرکت های فین تک خدماتی می دهند که در گذشته توسط بانک ها انجام می شده است. مثل پرداخت ها و برخی تراکنش ها. استارتاپ های فین تک با نقش آفرینی در عرصه پولی و بانکی به کمک خدمات دهندگان و خدمات گیرندگان می روند اما نکته مهم تر، وابستگی آن ها به توسعه دهندگان فناوری، موسسه های مالی سنتی و مشتریان مالی و دولت هاست. این عوامل همگی، در چگونگی ادامه مسیر فین تک ها نقش آفرینی می کنند. قانونگذاران مالی، سازمان ها و نهادهای قانونگذار در دولت ها، نقش عمده ای در توسعه فین تک ها دارند.

برای مثال ممنوعیت تبادل ارزهای دیجیتال به عنوان دارایی دیجیتال در کشوری مثل ایران، باعث شده زمینه ای برای توسعه فین تک ها در حوزه رمزارزها فراهم نشود. یا حضور رقبای سنتی بزرگ مثل کارگزاری ها در مدیریت سرمایه گذاری های خرد و کلان در بورس، باعث می شود فین تک ها نتوانند در زمینه ارائه خدمات به سهامداران موفقیت آمیز عمل کنند.  در کنار این عوامل، نباید از نقش آفرینی بهینه فین تک ها در تحول نظام های بانکی گذشت. موسسه های مالی سنتی که در سال های گذشته، در حوزه همه خدمات بانکی، مثل احراز هویت، امکان افتتاح حساب، پرداخت تسهیلات و مدیریت مالی و پرداخت ها، باید خدمات خود را در بستر برنامه ای تلفن همراه به مشتریان عرضه کنند. حضور فین تک ها در خدمات رسانی به بانک ها تجربه منحصر به فردی از همکاری این استارتاپ ها با نظام های بانکی است.