خیلی‌ها دهه ۷۰ میلادی را به خاطر می‌آورند، همان سال‌هایی که کشورهایی عربی تصمیم گرفتند از نفت به عنوان یک سلاح بهره بگیرند و به کمک آن، دولت‌های غربی را بابت حمایت از اسرائیل، تنبیه کنند. حالا دولت‌های ۲۷ عضو اتحادیه اروپا تصمیم گرفته‌اند به صورت داوطلبانه این سلاح را به جان بخرند تا از این طریق جلوی پیشروی روسیه در خاک اوکراین را بگیرند. آن‌ها اعلام کرده‌اند که خریداری نفت روسیه، ممنوع است و از پایان امسال (سال میلادی) نباید از طرف کشورهای اروپایی صورت بگیرد. قرار است اروپایی‌ها نفت را از طریق خطوط لوله دریافت کنند. به محض اینکه این خبر منتشر شد، قیمت نفت برنت حوزه دریای شمال به ۱۲۰ دلار در ازای هر بشکه رسید. این بالاترین قیمت نفت از ماه مارس تا کنون بوده‌است.

تصمیمی که کشورهای اروپایی گرفته‌اند، بسیار بااهمیت است. از طرفی اتحاد این کشورهای اروپایی را نشان می‌دهد و از طرف دیگر تلاش آن‌ها برای تنبیه کردن روسیه را به نمایش می‌گذارد که در سطح جهانی مهم به شمار می‌آید. این اتفاق می‌تواند تهدیدی جدی برای درآمدهای ارزی روسیه باشد چرا که آن‌ها از این طریق یکی از مهم‌ترین منابع ارز خارجی خود را از دست می‌دهند. اتحادیه اروپا بزرگ‌ترین بازار نفت خام برای روسیه به شمار می‌آید. نیمی از صادرات نفت روسیه مربوط به همین منطقه است. حالا تصور کنید که همه این‌ها از دست برود.

البته مواردی وجود دارد که ما را نسبت به اثرگذاری این طرح، مردد می‌کند. برای مثال در این طرح گفته شده که تنها نفت دریایی روسیه ممنوع خواهد شد یعنی نفتی که از طریق تانکرها منتقل می‌شود. البته دلیل این امر هم همان اتحاد اروپایی‌هاست، آن‌ها برای اینکه بتوانند به مجارستان نفت بفرستند به خطوط لوله نیاز دارند. این کشور ۶۵ درصد از نفت خود را از روسیه وارد می‌کند و کاملا وابسته به خط لوله دروژبا است (دروژبا در زبان روسی به معنای دوستی است). هرچند نفت دریایی روسیه برای اروپا اهمیت زیادی دارد اما به هر حال تاثیر شگرفی روی بازارهای جهانی نخواهد گذاشت. به این ترتیب اثرات این طرح محدود خواهد بود.

*طرح چند پرسش

پرسشی که باید بپرسیم این است: آیا نفتی که قرار است اروپایی‌ها از روسیه خریداری نکنند، غیرقابل فروش می‌ماند یا به جاهای دیگری فروخته می‌شود؟ واقعیت این است که تا این لحظه، صادرات نفت روسیه نه تنها کاهش پیدا نکرده، بلکه نسبت به مدت مشابه در سال گذشته، افزایش هم داشته‌است. این در حالی است که این کشور همین حالا هم تحت تحریم قرار دارد. بررسی‌های بانک جی‌پی مورگان نشان می‌دهد که عمده این افزایش مربوط به هند است. این کشور به راحتی نفت روسیه را وارد می‌کند.

پرسش دیگری که باید بپرسیم این است که آیا اروپایی‌ها می‌توانند مانع ورود نفت روسیه از طریق خطوط لوله بشوند. برای مثال آلمان و لهستان گفته‌اند که واردات نفت روسیه از طریق خط لوله دروژبا را متوقف خواهند کرد. اما واقعیت این است که حتی نمی‌توان تصور کرد مجارستان بدون این نفت چطور ادامه خواهد داد. ویکتور اوربان، نخست‌وزیر پوپولیست این کشور هم روی خوشی به تصمیم اتحادیه اروپا در این زمینه نشان نداده‌است. به هر حال آن‌ها اکنون می‌توانند از تخفیف‌های سنگین نفتی روسیه بهره‌مند شوند. واضح است که به این سادگی وارد بازی تحریم نشوند.

به هر حال، همه اتفاقاتی که اکنون شاهد آن‌ها هستیم، دست به دست هم داده‌اند و قیمت نفت را بالا برده‌اند. در واقع بازار نفت تحت فشار قرار دارد. تقاضا برای نفت خام، پس از همه‌گیری کرونا ناگهان افزایش پیدا کرد. مصرف‌کنندگان هم دوباره روندی خیزشی را در پیش گرفته‌اند. دولت‌ها هم سعی دارند قیمت انرژی را به طریقی پایین نگه دارند و از این طریق از خودشان محافظت کنند. چین هم این روزها شرایط کرونایی را آسان گرفته و به این ترتیب به افزایش تقاضا برای نفت دامن زده‌است. به همین خاطر شاهد عطش جهانی برای نفت هستیم.

در حالی‌که ظاهرا جهان تشنه نفت است، سازمان کشورهای صادرکننده نفت خام (اوپک) به همراه روسیه، هنوز تصمیم نگرفته‌اند تولید نفت خود را افزایش دهند. این یعنی به زودی شاهد پیشی گرفتن تقاضا از عرضه خواهیم بود و همه این‌ها به معنای افزایش قیمت نفت است. نکته اصلی اینجاست که افزایش قیمت نفت در نهایت به ضرر کشورهای اروپایی خواهد بود. اما در عین حال تمامی جهان را تحت تاثیر خود قرار خواهد داد.

وقتی کشورهای عربی از تحریم نفتی به عنوان سلاح در برابر اروپا استفاده کردند، آسیب‌های کوتاه‌مدتی به غرب وارد شد اما اکنون شرایط فرق دارد. آسیب‌هایی که اکنون در دنیای انرژی شاهد آن هستیم، بی‌تردید درازمدت خواهد بود.