دو سال پیش بود که شهرداری استانبول یک سازه مدرن را در میدان تقسیم نصب کرد. مردم از سر و شکل مدرن این سازه چوبی و فولادی خوششان آمده بود: موزیسین‌ها اطرافش ساز می‌زدند و مردم سلفی می‌گرفتند.

اما عمر این سازه به یک هفته هم نکشید. پلیس اطرافش را بست و بعد هم آن را جمع کردند و بردند. ظاهرا هدف شهرداری استانبول از استقرار سازه این بود که نگاه‌ها به فضاهای عمومی در شهر عوض شود چون ساخت و ساز فراوان مدتی است که چهره استانبول را تغییر داده و افزایش جمعیت این شهر به ۱۶ میلیون نفر هم اوضاع را پیچیده‌تر کرده است. اما این ایده درواقع قربانی مناقشه سیاسی بین شهرداری استانبول و دولت رجب طیب اردوغان شد.

مناقشه بین دولت‌ها و بزرگ‌ترین شهرها در بسیاری از کشورهای جهان رخ می‌دهد. در نیویورک مردم بارها علیه دونالد ترامپ تظاهرات کردند و لندنی‌ها که اصلا نمی‌خواستند از اتحادیه اروپا خارج شوند با دولت که حامی برگزیت بود درافتادند. اما در ترکیه که مدتی است درگیر بحران اقتصادی و رقابت‌های سیاسی شدید داخلی است، کشمکش بر سر استانبول به دردسر جدیدی بدل شده است.

مورات گوونچ برنامه‌ریز شهری و مدیر مرکز مطالعات استانبول در دانشگاه کادیرهاس در این خصوص می‌گوید: «یک جنگ سرد واقعی بین دولت مرکزی و شهرداری‌هایی که در کنترل احزاب اپوزیسیون هستند در جریان است.» گوونچ عضو همان تیمی بود که برنامه توسعه جدید میدان تقسیم را ارائه داده بودند.

مناقشه بر سر استانبول و آنکارا تقریبا بلافاصله بعد از رای‌آوردن شهرداران متعلق به جبهه اپوزیسیون در انتخابات آغاز شد. این انتخابات در سال ۲۰۱۹ برگزار شد و حزب حاکم نزدیک به رجب طیب اردوغان از اینکه کنترل دو شهر مهم کشور را از دست داده بود ضربه سیاسی بدی خورد. هرچه باشد استانبول میزبان یک‌پنجم از جمعیت ترکیه است و یک‌سوم از بازده اقتصادی کشور هم از آنجا تامین می‌شود.

اردوغان که خودش زمانی شهردار استانبول بود، در یکی از مهم‌ترین اقداماتش علیه شهرداری این شهر تلاش کرد این نهاد را از لحاظ مالی تحت فشار بگذارد و حتی در سخنرانی سه سال پیش خود پیش‌بینی کرد که آن شهرداری‌هایی که هماهنگ با دولت مرکزی نیستند به ‏زودی اعلام ورشکستگی خواهند کرد.

مورات اونگون سخنگوی شهرداری استانبول فهرستی از پروژه‌هایی که دولت مرکزی سعی کرده جلویشان را بگیرد دارد. در میان آنها می‌توان به توسعه سیستم مترو، جایگزین‌کردن اتوبوس‌های فرسوده با اتوبوس‌های جدید برای کاهش ترافیک ناهنجار شهر، توسعه سیستم آب‌ و فاضلاب و صدور مجوز برای تاکسی‌های بیشتر اشاره کرد. موضوع طراحی‌های جدید شهری در میدان تقسیم و سایر نقاط مهم استانبول هم جزو همین پروژه‌ها بوده‌اند.

اونگون می‌گوید ممانعت دولت از به‌سرانجام‌رسیدن این پروژه‌ها برای این است که دولت بتواند شهرداری استانبول را به بی‌کفایتی متهم کند و مدرکی هم برای آن داشته باشد.

پولی که شهرداری استانبول برای انجام پروژهایش در سال ۲۰۲۲ نیاز دارد، به میزان ۸ میلیارد لیر (۵۵۰ میلیون دلار) بیشتر از درآمدش است و بنابراین به همراهی بانک‌های دولتی برای تامین اعتبار نیاز دارد اما به گفته اونگون، از وقتی اکرم امام‌اوغلو شهردار استانبول شده اصلا چنین همکاری‌ای را مشاهده نکرده است. امام‌اوغلو متعلق به حزب جمهوری‌خواه ترکیه (ج.ه.پ) است که سرسخت‌ترین حزب مخالف اردوغان به شمار می‌رود. به خاطر همین مشکلات بوده که استانبول به دنبال جذب سرمایه‌گذاری خارجی بوده اما آنها هم به تایید دولت نیاز داشتند و این روند بسیار کُند پیش رفته است.

یکی از بزرگ‌ترین معضلات استانبول که شهرداری سعی کرده بود حلش کند، کمبود خطوط مترو به خصوص در مناطق غربی شهر بود. توسعه خطوط مترو در حومه غربی استانبول که می‌توانست حمل و نقل شهری را برای ۳.۵ میلیون نفر آسان‌تر کند، توسط دولت به تعویق افتاده است و بهانه وزارت‏خانه متبوع هم این است که تحلیل فنی این پروژه اشتباه است و نمی‌تواند به شکل فعلی آغاز شود. مسئله دیگر هم لزوم افزایش مجوزهای تاکسی در استانبول است که به رغم افزایش جمعیت این شهر، دهه‌هاست که انجام نشده است. این موضوع هم جای بحث و جدل دیگری برای شهرداری استانبول و دولت اردوغان است. البته حزب عدالت و توسعه (آ.ک.پ) که نزدیک به اردوغان است اکثریت کرسی‌ها در شورای شهر استانبول را در اختیار دارد و یکی از دلایلی که در سرشاخ‌شدن با شهرداری استانبول موفق شده هم همین است.

ریشه این مناقشات در تهدیدی است که اردوغان از جانب اکرم امام‌اوغلو شهردار استانبول و منصور یاواش شهردار همفکر او در آنکارا علیه موقعیت آینده خودش حس می‌کند. وقتی این دو شهردار به پیروزی رسیدند، زمزمه‌هایی مبنی بر اینکه آنها می‌توانند نامزدهای آینده ریاست جمهوری در ترکیه باشند به گوش رسید. انتخابات ترکیه قرار است سال آینده برگزار شود و بنابراین حساسیت موضوع هم رو به افزایش است.

در ترکیه شهرداران به صورت سنتی موقعیت سیاسی قدرتمندی نداشتند و این وضع تا دهه ۱۹۸۰ ادامه داشت. از آن زمان به بعد و به خاطر گسترش شهرنشینی و افزایش ارزش املاک در شهرهای ترکیه و البته مالیات به‌دست‌آمده از آن، اهمیت پست شهرداری در ترکیه بالا رفت.

اما این روزها سرشاخ‌شدن شهردار استانبول با اردوغان وارد مرحله سیاسی جدیدی نیز شده است. در تعطیلات عید فطر در این کشور، امام‌اوغلو سری به ریزه در ساحل دریای سیاه زد؛ یعنی جایی که خانواده اردوغان در آن به دنیا آمدند. استان ریزه همواره حمایت خوبی از حزب عدالت و توسعه (آ.ک.پ) داشته و مثلا در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۱۸ میلادی اردوغان در ریزه ۷۷ درصد از آرا را به خود اختصاص داد. حالا اما در جریان سفر امام‌اوغلو به ریزه معلوم شد اوضاع خیلی هم مثل سابق نمانده؛ چون عده زیادی از مردم به استقبال امام‌اوغلو رقیب سرسخت او آمدند.

امام‌اوغلو در این سفر به مسائلی که حزب عدالت و توسعه در منطقه دریای سیاه بهشان بی‌توجهی کرده -‏مثل خروج جوانان به علت بیکاری شدید در منطقه- اشاره کرد. از آنجا که انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی ترکیه قرار است در سال ۲۰۲۳ برگزار شوند و کشور هم با بحران اقتصادی شدید و تورم بسیار زیاد دست و پنجه نرم می‌کند، به نظر می‌رسد که احتمال قدرت‌گرفتن چهره‌های اپوزیسیون در مقابل حزب عدالت و توسعه دارد بالا می‌رود و طبعا شهردارانی مثل امام‌اوغلو و منصور یاواش در صدر این چهره‌ها قرار دارند.

امام‌اوغلو حتی در یکی از سفرهای اخیرش به سارایوو هم در مورد مسائل داخلی ترکیه نظر داد و به وضوح گفت که روزهای حضور اردوغان بر سر قدرت دارد کم‌تر و کم‌تر می‌شود و او و حزبش قادر به پیروزی در انتخابات سال آینده ترکیه نخواهند بود. امام‌اوغلو به این نکته نیز اشاره کرد که احزاب مختلف مخالف اردوغان قصد دارند اتحاد بزرگی علیه حزب عدالت و توسعه تشکیل بدهند.

در این میان به نظر می‌رسد که در سال‌های اخیر حزب عدالت و توسعه به این نتیجه رسیده است که اگر در مناطق شهری مهم، فردی از هر حزب اپوزیسیون و (و نه لزوما حزب جمهوری‌خواه) در راس قدرت قرار داشته باشد ممکن است دردسری در دوران انتخابات سال آینده درست کند و به همین جهت حتی برخی شهرداران که از حزب اپوزیسیون کُردهای ترکیه انتخاب شده بودند، حالا موقعیت خود را در معرض تهدید می‌بینند و دولت آنها را به همراهی با شبه‌نظامیان کُرد متهم کرده است.

فواد کیمان رئیس مرکز سیاست‌های دانشگاه سابانجی استانبول معتقد است اقدامات دولت اردوغان در تضعیف شهرداری‌ها حتی در شهرهایی که به حزب عدالت و توسعه نزدیک‌اند، کار خطرناکی است: «این مانعی در برابر تحقق پتانسیل‌های شهرهاست. دولت آنها را تحت فشار می‌گذارد تا برنامه‌های مورد نظر اردوغان را اجرا کنند و این باعث می‌شود شهرداری‌ها از تصمیم‌گیری‌های مستقل در مسائل مربوط به خودشان باز بمانند.»

یاشار عدنان عدنان‌علی رئیس مرکز عدالت در فضاهای شهری در استانبول از جمله چهره‌هایی است که به بحران‌های شهری پیش روی استانبول در آینده اشاره کرده و گفته که درگیری‌ها بر سر قدرت، جلوی مواجهه مناسب با این بحران‌ها را خواهد گرفت. او افزایش فقر در شهرها، خطر وقوع زلزله و بحران‌های مشابه را مسائلی می‌داند که نیاز به همکاری حزبی دارند؛ اما از آنجا که دولت مرکزی به نظر شهرداری‌های اهمیتی نمی‌دهد راهی برای مقابله با این بحران‌ها هم پیدا نشده است.

واقعیت این است که اهمیت استانبول آن‏قدر زیاد است که طبیعی است هیچ‏یک از طرفین نخواهند از داشتن قدرت سیاسی در آن دست بردارند. اما در فضایی که مناقشات سیاسی با این شدت و وضوح ادامه داشته باشد، پیدا کردن راه برای حل مشکلات خیلی دشوار خواهد شد. از نظر برک اسن، خود حزب عدالت و توسعه این روزها بیش از اندازه دچار اختلافات داخلی است و از آن سو، احزاب اپوزیسیون در یکی از متحدترین شرایط خود به سر می‌برند و بنابراین احتمال هر تحولی در انتخابات سال آینده ترکیه وجود دارد. نکته دیگر هم این است که جنگ اوکراین باعث افزایش قمیت مواد غذایی در ترکیه شده و به دردسرهای اردوغان افزوده است و این هم مسئله‌ای است که گریبان دولت اردوغان و حزبش را در انتخابات سال آینده ترکیه خواهد گرفت.