بهره وری، عاملی در دستیابی به رشد اقتصادی پایدار است و اندازه دولت، از عوامل موثر بر بهره وری است. بااین وجود، بین مکاتب و دیدگاه های مختلف اقتصادی در این باره که اندازه مطلوب دولت چیست، اتفاق نظری وجود ندارد. در نظریه های اقتصادی رابطه میان مخارج دولت و رشد اقتصادی چنان روشن نیست اما به طور معمول، اندازه دولت در اقتصاد با محاسبه نسبت کل مخارج دولت به تولید ناخالص داخلی یا هزینه ناخالص داخلی، سنجیده می شود.

اندازه دولت به نوعی تبلور عینی، واقعی و عملی نقش و کارکرد دولت در اقتصاد است، و درجه مداخل دولت در اقتصاد را هم نشان می دهد.

نگاه های مختلفی در باره اندازه دولت وجود دارد. از منظر نگاه سیاسی و فرهنگی، کارآیی بر سیاست ها و نهادهایی اهمیت دارد که به وسیله دولت ها با هدف باقی ماندن در قدرت و انتقال منابع به سمت گروه های خاص شکل می گیرند. در نظریه های سیاسی، دولت ها ناکارآمد ارزیابی می شوند. این ناکارآمدی لزوما ربطی به هزینه ای که دولت های بزرگ تحمیل می کنند ندارد، اما به این دلیل رخ می دهد  که خلق کنندگان  سیاست ها در دولت،  آن را برای منافع خود طراحی می کنند.

از نظر شاخص های اقتصادی، هزینه های دولت و نسبت به آن با تولید ناخالص داخلی است که اهمیت پیدا می کند. کسری بودجه و درآمدهای مالیاتی، به ویژه در کشورهایی که مالیات منبع اصلی تامین مالی مخارج است، از مهم ترین شاخص های اقتصادی است که در تبیین اندازه دولت و مطلوبیت آن، در نظر گرفته می شود.

شاخص های مدیریتی، اندازه دولت را از نظر نیروی انسانی بررسی می کند. در این شاخص ها، نسبت کارکنان دولت به کل شاغلان کشور مبنای سنجش اندازه دولت است.

*آثار اندازه دولت

اندازه دولت با اثرگذاری بر عملکرد کلی اقتصادی، رشد و شاخص های اقتصاد را تغییر می دهد. مطالعات نشان می دهد اندازه دولت هرچه بزرگتر شود، برای کارآیی تولید و رشد اقتصادی زیان آور است. چرا؟

 نخست اینکه دولت های بزرگ اغلب غیرکارآمد اداره می شوند. دوم، تعدیل سیستم های مختلف دولتی روی اقتصاد بار و هزینه های زیادی تحمیل می کند. سوم، بیشتر سیاست های مالی و پولی دولت به سمت انحراف انگیزه های اقتصادی و پایین آوردن سطح کارآیی تمایل دارد. اقتصاددانان می گویند اندازه دولت نرخ بیکاری را بالا می برد، رشد اقتصادی را کاهش یا به طور کاذب افزایش می دهد، بر مشارکت مردم در توسعه کشور اثر دارد، بر توسعه انسانی اثر منفی دارد و به فساد دامن می زند.

*اندازه دولت در ایران مطلوب است؟

یک بررسی ایرانی می گوید دولت در سال های گذشته از انقلاب اسلامی، بنا بر 10 دلیل به میزان خارق العاده ای بزرگ شده است.

1.مصادره و ملی شدن بسیاری از شرکت های خصوصی از جمله بانک ها

2.وقوع جنگ تحمیلی

3.تحریم های مالی و تجاری بین المللی

4.رویکرد اداره امور به طور دولتی

5.مراجع متعدد تصمیم گیری و اختیارات آنان در گسترش تشکیلات دولتی

6.عدم وجود تعریف روشنی از دولت

7.علاقه شدید مسئولان برای دولتی نمودن خدمات

8.گسترده شدن خدمات اجتماعی دولت به دلیل رشد جمعیت و رشد شهرنشینی

9.انفعالی بودن نظام تصمیم گیری دولت و مدیران اجرایی کشور

10.تجزیه وظایف برخی از وزارت خانه ها و سازمان ها و ایجاد وزارت خانه و سازمان جدید

پژوهشگران پس از اشاره به این 10 دلیل برای بزرگ شدن دولت در چهار دهه گذشته در ایران، از لزوم اجرای سیاست هایی مشخص برای منطقی شدن اندازه دولت در ایران گفته اند. آن ها می گویند عدم چابک سازی پیکره دولت و عدم سرمایه گذاری های دولت در زیرساخت های اساسی و عدم تحقق معیارهای خدمات دولتی نو می تواند بهره وری در کشور را کاهش دهد. به همین دلیل، و با توجه به اندازه دولت در اقتصاد ایران، اجرای سیاست های مشخص برای کاستن از اندازه دولت و بهبود اثربخشی دستگاه های دولتی ضروری است.

برای مطالعه بیشتر مقاله «منطقی نمودن اندازه دولت؛ گامی استراتژیک در بهبود بهره وری بخش دولتی» را بخوانید. این مقاله در فصلنامه پژوهشنامه مدیریت و مهندسی صنایع در بهار سال جاری منتشر شده است.