از وقتی بشر فهمید راه های ساده و کوتاه تری برای ساختن کسب وکار وجود دارد، کمتر از دو دهه می گذرد. با این حال، در بسیاری از کشورهای جهان، شروع یک استارتاپ، ادامه راه و تبدیل شدن به یک شرکت استارتاپی،  آسان نیست. فعالان استارتاپی در کشورهای توسعه یافته، دشواری راه انداختن استارتاپ ها را در داشتن ایده مناسب تا رایزنی درست با صاحبان سرمایه می بینند، اما در شهرهایی مثل رام الله در فلسطین، بغداد در عراق و صنعا در یمن، حرف های دیگری برای شنیدن وجود دارد. در شهرهای بزرگ کشورهایی مثل ونزوئلا، میانمار و هاییتی که از تورم بالا و بی ثباتی های سیاسی و اجتماعی رنج می برند، استارتاپ های تجاری به شکلی که در کشورهایی مثل ایالات متحده آمریکا و چین توسعه پیدا کرده، کمتر جایی دارد. بعضی از شهرها در بعضی از کشورهای جهان حتی در رتبه بندی های نهادها و موسسات بین المللی در حوزه استارتاپ ها کمتر دیده می شوند دلایل عمده ای برای عدم دسترسی به داده های آماری اکوسیستم ها در این شهرها وجود دارد. نکته مهم اینکه شرایط این استارتاپ ها، راه حل ها و خدمات و محصولات آن ها برای مردم در دیگر کشورهای جهان اهمیتی ندارد و دوم، عدم دسترسی این استارتاپ ها به بازارهای بین المللی مانعی در مسیر توجه مردم دیگر کشورها به آن هاست.

در چهار سال گذشته،  اکوسیستم استارتاپی ایران هم به مثابه دیگر بخش های اقتصاد کشور، در انزوای جهانی قرار گرفته است. به همین دلیل می بینیم که در رتبه بندی موسسه استارتاپ بلینک از اکوسیستم های استارتاپی جهان، خبری از تهران و استارتاپ های ایرانی در بین 100 استارتاپ نخست نیست و کارشناسان موسسه،  برمبنای داده های جسته و گریخته رتبه اکوسیستم را 512 اعلام کرده اند. رتبه ای که 174 پله سقوط را نسبت به امتیاز قبلی اکوسیستم استارتاپی ایران نشان می دهد. در این گزارش نام تهرانی که در آن از جنگ و اشغال خبری نیست، در کنار شهرهایی مثل بغداد در عراق و کاراکاس در ونزوئلا قرار می گیرد. چرا؟

چالش های بسیاری سد راه کسب وکارهای ایرانی است. چالش هایی که بخشی از آن خارجی و بخش بزرگتری از آن داخلی است. استارتاپ های ایرانی در نیم دهه گذشته در تامین مالی و جذب سرمایه از منابع داخلی و خارجی دچار مشکل شده اند. تحریم های آمریکا علیه اقتصاد ایران، سرمایه گذاران خارجی را از اکوسیستم ایران خارج کرد. علاوه بر این، شرایط سرمایه گذاران داخلی برای اعطای سرمایه به استارتاپ های ایرانی، سخت تر از همیشه در جریان است.  

فقدان نهادهایی که در نقش پشتیبان استارتاپ ها در جامعه اقتصادی ایران حاضر شوند، و خدمات  کسب وکاری و تجاری به استارتاپ ها عرضه کنند، از دیگر چالش های کسب کارهای نوپا در ایران است. در کنار این چالش ها، نباید از محدودیت های قانونی و عدم درک فضای کسب وکارهای نوپا در ایران توسط سازمان های قانون گذار و قضایی گذشت، که در هر چند سال گذشته فعالیت این کسب وکارها، چالشی برای استارتاپ های کوچک و بزرگ ایجاد می کند.

یک بررسی انجام شده در مرکز توانمندسازی وتسهیل گری کسب وکارهای نوپای فاوا با همکاری هسته پژوهشی نوآوری کسب وکارهای دیجیتال دانشگاه تهران نشان می دهد عدم دسترسی به بازارهای جهانی و نیروی کار متخصص از دیگر چالش های جدی استارتاپ های ایرانی است. چالشی که با تحمیل تحریم ها به اقتصاد ایران از سال 97 تا 1400عمیق تر شده است. علاوه بر این، دشواری شرایط اقتصادی و تهیه و تلاش برای تصویب طرح هایی مثل طرح صیانت از حقوق کاربران در فضای مجازی، اهالی فناوری را به فکر مهاجرت از اکوسیستم استارتاپی ایران و زندگی در سایر کشورهای رقیب با ایران انداخته است.

 از دیگر چالش های عمده که در طی سال های گذشته در اکوسیستم استارتاپی ایران به آن اشاره شده، عدم پذیرش خدمات استارتاپ ها به دلیل مسائل فرهنگی و اجتماعی است. با این حال، براساس گزارش های بین المللی، نه صرفا در ایران بلکه در همه کشورهای جهان، هم گیری کرونا مردم را نسبت به خدمات آنلاین خوش بین کرده و استفاده از خدمات شرکت های استارتاپی در سراسر کشورهای جهان بیشتر شده است. اما استارتاپ های ایرانی در این سال های پرتنش چه کردند؟

* نگاهی به عملکرد شرکت های استارتاپی ایران 

استارتاپ های ایرانی که در سال های برگزاری جشن امین الضرب مورد تقدیر اتاق بازرگانی تهران قرار گرفتند، با وجود شوک ناشی از همه گیری کرونا در کشور از سال 98،  در مسیر رشد به کار خود ادامه می دهند. همه گیری کرونا هر چند در کوتاه مدت فعالیت این شرکت ها را دچار مشکل کرد اما در ادامه، با استقبال هرچه بیشتر مردم از خدمات آنلاین، فرصت های بسیاری برای پتلفرم های ایرانی ساخت. براساس گزارش مرکز توسعه تجارت الکترونیکی، در سال 98 تنها ارزش معاملات الکترونیکی به حدود ۴ برابر رسیده است، ضریب نفوذ تلفن همراه ۵ درصد، ضریب نفوذ تلفن همراه هوشمند ۲۰ درصد و ضریب نفوذ اینترنت ۹ درصد بیشتر شده است. روند رشد ارزش و فراوانی معاملات الکترونیکی و ضریب نفوذ تجهیزات اینترنتی به بهبود آمار شرکت های استارتاپی هم کمک کرده است چراکه آمار سال های 99 و 1400 هم از رشد این ارقام خبر می دهد. در سال 99 تنها ضریب نفوذ اینترنت موبایل بیش از 40 درصد رشد کرده است. گزارش آماری بخش ICT کشور از وضعیت ارتباطات پهن باند ثابت و سیار نشان می‌دهد که هم اکنون 10 میلیون و 600 هزار نفر مشترک اینترنت پهن باند ثابت هستند و ضریب نفوذ این فناوری 12.61 درصد است. اما در حوزه اشتراک اینترنت موبایل از طریق فناوری 3G و 4G با رشد روزافزون تعداد مشترکان، ضریب نفوذ اینترنت همراه به بیش از 100 درصد رسیده و 84 میلیون و 196 هزار مشترک از اینترنت موبایل استفاده می‌کنند. 

(دیجی کالا)

*فروش هرچه بیشتر

براساس آنچه در  نخستین گزارش سالانه دیجی کالا درسال 99 منتشر شد، روزانه 26 میلیون کاربر از سایت دیجی کالا بازدید کرده و هر یک به طور متوسط 4 دقیقه و 54 ثانیه را در صفحات فروش کالاهای مختلف صرف می کردند. در این گزارش دیجی کالا پرمخاطب ترین فروشگاه آنلاین ایران و خاورمیانه معرفی شد که بیش از دو میلیون محصول متنوع در آن عرضه می شد.

براساس آنچه در این گزارش توسط دیجی کالا ادعا شده بود این شرکت استارتاپی بیش از 4 هزار فرصت شغلی مستقیم ایجاد کرده و با بیش از 61 هزار کسب وکار ایرانی همکاری کرده است. متوسط مبلغ هر سفارش در سال 98 در سایت دیجی کالا 496 هزارتومان بود.  دیجی کالا در سال 98 به طور روزانه به 12 هزار مشتری جدید خدمات می داد  و 300 هزار سفارش کالا می پذیرفت. متوسط زمان بازدید از اپلیکیشن این شرکت هم در یک روز به طور متوسط برای هر مشتری 8 دقیقه و 35 ثانیه گزارش شده است. در سال 98، رشد متوسط سالیانه دیجی کالا به 112 درصد رسید. این شرکت در آن سال اعلام کرد بیش از 26 میلیون دستگاه گوشی موبایل به کاربران خود فروخته و پس از این محصول، هدفون ها، هدست ها و هندزفری ها در جایگاه دوم در رتبه بندی محصولات پرطرفدار قرار گرفت.

  دو سال بعد، پس از  آغاز همه گیری کرونا در ایران، این شرکت در گزارشی اعلام کرد تنها در یکی از روزهای پاییز سال 99، بیش از 17 میلیون و 200 هزار بازدید از سایت و اپلیکیشن دیجی کالا ثبت شده است و  به طور متوسط، زمان بازدید هر کاربر به 8 دقیقه و 36 ثانیه رسیده است. هم چنین در یک روز بیش از یک میلیون و 580 هزار کالا از دیجی کالا سفارش داده شده است. این آمار درحالی ثبت شده که محمدی، مدیرعامل دیجی کالا در گفت وگو با رسانه ها از خروج 30 درصد از نیروی کار دیجی کالا پس از همه گیری کرونا خبر داد درحالیکه تقاضا برای خرید آنلاین به دلیل قرنطینه مردم 2 برابر رشد کرده بود.

محمدی درباره‌ی میزان رشد دیجی‌کالا در دوران کرونا گفت: «ما در تمام ماه‌های سال با رشد بی‌وقفه روبه‌رو بودیم. مبلغ خالص فروش دیجی‌کالا از ابتدای سال ۹۹ تا اول آبان ۹۹ نسبت به بازه مشابه در سال گذشته، ۱۶۰ درصد افزایش داشته و تعداد کالای فروخته شده هم ۱۴۹ درصد افزایش داشته است».

براساس آنچه در گزارش رسمی دیجی کالا در سال گذشته منتشر شده، این شرکت در سال 99 با بیش از 8 هزار و 200 نفر همکاری کرده است. هم چنین تنوع کالایی در این پتلفرم خرید و فروش آنلاین به بیش از 4 میلیون و 500 هزار مورد کالا رسیده است. متوسط بازدید از سایت و اپلیکیشن دیجی کالا هم چنین به بیش از 30 میلیون بازدید کننده رسیده و دیجی کالا با 150 هزار کسب وکار فعال ایرانی همکاری می کند. 

 (دیوار)

*رشد در جوار حاشیه ها

به گفته مدیرعامل دیوار در سال 92، برنامه دیوار روزانه 100 تا 150 آگهی در روز داشت اما اکنون میزان آگهی ها در این پتلفرم خرید و فروش آنلاین به بیش از نیم میلیون آگهی رسیده است. براساس آماری که دیوار از میزان نصب فعال برنامه هایشان در سال گذشته منتشر کرده، تعداد کاربران این برنامه بیش از 35 میلیون کاربر است. هم چنین تعداد کسب وکارهای فعال در این برنامه به بیش از 500 هزار مورد می رسد. براساس گزارشی دیوار از وضعیت این پتلفرم در سال 99، هر خانوار ایرانی 5 آگهی در دیوار منتشر کرده است و تعداد کل آگهی های منتشر شده در این پتلفرم در سال 99، به 129.5 میلیون آگهی می رسد. این یعنی به طور میانگین در هر روز 353 هزار آگهی در دیوار منتشر می شود  و میانگین روزانه آگهی های موجود روی دیوار 5.2 میلیون مورد گزارش شده است.

در برنامه دیوار بیش از 41 میلیارد بازدید از آگهی ها ثبت شده است که نسبت به سال 98، رشد 42 درصدی را نشان می دهد. در بین 10 دسته اصلی در ثبت آگهی، بیشترین میزان آگهی های منتشر شده مربوط به خانه، شامل وسایل و تزیینات خانه و وسایل آشپزخانه است. هم چنین املاک با سهم 17 درصدی در رتبه دوم است. سال گذشته،  با وجود رشد قابل توجه کسب وکارها و آگهی های فعال در دیوار، سال آرامی برای این کسب وکار نبود. اشکان آرمندهی، مدیرعامل دیوار به دلیل انتشار محتوای مجرمانه به یک سال حبس محکوم شد. روابط عمومی دیوار در سال گذشته اعلام کرد  عنوان اتهامی در حکم آرمندهی «فراهم آوردن موجبات فساد و فحشاء از طریق جذب زنان تن‌فروش» ذکر شده است. روابط عمومی این شرکت در بیانیه ای درباره حکم مدیرعامل این شرکت اعلام کرد در سال 99، دیوار 56 میلیون آگهی برابر با 20 درصد از آگهی های بررسی شده را به دلیل نقض قوانین، گزارش کاربران یا دستور قضایی کنار گذاشته است. گفتنی است اکنون بیش از یک هزار نفر به طور مستقیم با دیوار کار می کنند. هم چنین دیوار از بازار خرید و فروش کالاهای دست دوم با ارزش 9 میلیارد دلار در سال 97، بیشترین سهم را به خود اختصاص داده است.  

 (آپارات)

*شکایات و حکایات

آپارات، در آغاز با پهنای باد 300 مگابایت بر ثانیه کار می کرد اما در تیرماه سال 1400، این رقم به 300 گیگابایت در ثانیه رسیده است. براساس گزارشی که  از عملکرد این شرکت از تیر 99 تا تیرماه 1400 منتشر شده،  آپارات اکنون به یکی از مهم ترین بزرگراه های اینترنتی کشور تبدیل شده است.

در این گزارش رتبه آپارات در الکسا، رتبه یکم در ایران و رتبه 47اُم در جهان اعلام شده است. آپارات می گوید از تیر سال 99 تا تیر سال گذشته بیش از 18 میلیارد بار از ویدئوها در این پلتفرم بازدید شده که این عدد در مقایسه با مدت مشابه در سال گذشته، رشد 53 درصدی را نشان می دهد.

 براساس این گزارش در هر ماه بیش از 20 هزار سال ویدئو در آپارات تماشا شده  و بیش از 60 میلیون بازدیدکننده از آپارات دیدن کرده اند. آپارات می گوید تعداد بازدیدکنندگان از تابستان 99 تا 1400 نسبت به بازه زمانی مشابه در سال گذشته، 43 درصد رشد کرده است. در همین بازه زمانی، به ازای هر دقیقه، بیش از 2 ساعت و 15 دقیقه ویدئو در آپارات بارگذاری شده و رکورد آپلود ویدئو در آپارات به 72 میلیون دقیقه در سال رسیده است. این رقم نسبت به سال گذشته 24 درصد رشد  کرده است.

 در 12 دی ماه سال 99، 41 هزار و 836 ویدئو در آپارات بارگذاری شده است. هم چنین رکورد زمان تماشا در این پتلفرم در پنجم اردی بهشت ماه سال 1400 با 437 میلیون و 904 هزار و 177 دقیقه بازدید از محتوای تصویری در آپارات، شکسته شده است.

 آپارات در آخرین گزارش از عملکرد خود اعلام کرده تعداد کاربرانی که در این پتلفرم ویدئو بارگذاری کردند، در سال گذشته 93 درصد رشد کرده است. هم چنین تعداد بارگذاری ویدئو در هر ماه در این پتلفرم 46 درصد بیشتر شده است. تعداد ثبت نام کنندگان در آپارات در هر ماه در تابستان سال 99 تا تاستان 1400، 48 درصد رشد کرده است. آپارات می گوید در بازه زمانی بررسی شده در این گزارش، بیش از 4800 تولیدکننده محتوا عضو سرویس درآمدزایی آپارات بوده اند. در سالی  که آمارها از رشد عملکرد آپارات خبر می دهند،  مدیرعامل این شرکت هم خبرساز شده بود. در سال 99، محمد جواد شکوری مقدم به دلیل انتشار ویدئویی با محتوای نامناسب مجرم شناخته و به حبس محکوم شد. هم چنین صداوسیما در سال 1400 از آپارات به دلیل پخش برنامه هایش شکایت کرد. با شکایت صداوسیما، مدیرعامل سایت آپارات به پرداخت جزای نقدی محکوم شد.

(تپسی)

*آماده برای عرضه در بورس

تا پایان سال 99، تعداد رانندگان تایید شده در پتلفرم تپسی به بیش از 1.4 میلیون نفر می رسید. هم چنین تپسی در همان سال اعلام کرد تعداد کارکنان این شرکت به بیش از 830 نفر رسیده است. براساس گزارشی که فرابورس با عنوان امیدنامه تپسی منتشر کرده، تعداد مسافران این تاکسی یاب آنلاین به 17 میلیون نفر رسیده است. ارزش کل سفرهای انجام شده در تپسی تا پایان سال 99، به بیش از 1180 میلیارد تومان رسیده و درآمد این شرکت 174 میلیارد تومان گزارش شده است. تپسی از سال 95 کار خود را آغاز کرده، تا  پاییز همان سال موفق به انجام یک میلیون سفر شد، اما در بهار سال 1400،  این رقم به 281 میلیون سفر رسیده است.

این یعنی تعداد کل سفرهای تپسی در بهار 1400 به  13 میلیون رسیده و به طور روزانه 140 هزار سفر در توسط رانندگان تپسی انجام شده است. براساس امیدنامه تپسی، تعداد مسافران این شرکت در حوزه تاکسی یابی اینترنتی از 1.2 میلیون نفر در سال 95 به 16.9 میلیون نفر در پایان سال 99 رسیده است اما نکته جالب، کاهش تعداد مسافران در سال 99 نسبت به سال 95 است. این کاهش 34 درصدی در تعداد مسافران ماهیانه تپسی را به همه گیری کرونا نسبت داده اند.

تعداد رانندگان تپسی در سال 95، 88 هزار نفر بود اما تا پایان سال 99، تعداد رانندگان به یک میلیون و 345 هزار نفر رسیده است. علاوه بر تعداد مسافران در سال 99 تعداد رانندگان فعال در هر ماه هم کاهش یافته و به 171 هزار نفررسیده بود.

تپسی خدماتش را در13 استان ایران عرضه می کند. این استارتاپ در 2 سال گذشته با انتشار اخباری درباره پیوستن به بورس خبرساز شده بود. براساس آخرین اخبار، نماد تپسی به عنوان اولین شرکت دانش بنیان در فرابورس عرضه شده است. شرکت تامین سرمایه کاردان ارزش تپسی را 1702 میلیارد تومان اعلام کرده است. براساس تازه ترین گزارش از وضعیت تپسی، تعداد مسافران این شرکت به 18 میلیون نفر و تعداد رانندگان تایید شده به 1.5 میلیون نفر رسیده است. ارزش سفر ماهانه در تپسی 195 میلیارد تومان تا دی ماه 1400 گزارش شده است. درآمد ماهانه این شرکت هم 29.2 میلیارد تومان است.

 براساس امیدنامه ای که فرابورس از عملکرد تپسی تا پایان دی ماه سال 1400 منتشر کرده،  بیش از 1308 میلیارد تومان سفر در تپسی انجام شده و ارزش سفرهای تپسی به طور ماهانه به 195 میلیارد تومان رسیده است. از دیگر نکات مهم در امیدنامه تپسی تعداد کارکنان این شرکت است که با در نظر گرفتن 500 بازاریاب میدانی به 990 نفر رسیده است.

در 9 ماهه گذشته از سال 1400، 4.6 میلیون سفر در ماه در تپسی انجام شده است. مقایسه آمار در امیدنامه تپسی در دی ماه 1400 با پایان سال 99 نشان می دهد تعداد کارکنان این شرکت 18 درصدبیشتر شده و 100 هزار راننده و یک میلیون مسافر جدید به جمع رانندگان و مسافران تپسی پیوسته اند. هم چنین ارزش سفرهای سال 1400 تا پایان دی ماه 1308 میلیارد تومان اعلام شده که نسبت به ارزش 1180 میلیارد تومانی سفرها تا پایان سال 99، 10 درصد رشد را نشان می دهد.

در تازه ترین گزارش فرابورس از تپسی، درآمد عملیاتی این شرکت استارتاپی  در سال‌های 1396 تا 1398 با نرخ رشد مرکب سالانه 130 درصد افزایش داشته که از سال 99 با همه گیری کرونا به میزان  قابل توجهی متاثر شده است.  با واکسیناسیون و بهبود وضعیت مربوط به همه گیری کرونا در ایران،  در 9 ماه سال 1400 درآمد عملیاتی شرکت به 174 میلیارد تومان رسیده که 52 درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته بیشتر شده است. گفتنی است تپسی شرکتی با 9.5 میلیارد تومان دارایی ثابت مشهود و 37.7 میلیارد تومان دارایی نامشهود در نیمه نخست سال 1400 است. باوجود افزایش 40 درصدی ارزش دارایی های نامشهود تپسی، سود خالص این شرکت در نیمه نخست سال گذشته خورشیدی، یک میلیارد و 270 تومان گزارش شده که با رقم 20 میلیاردتومان پیش بینی شده برای این شرکت در سال 1400، فاصله دارد.

آینده از آن کیست؟

رشد شرکت های استارتاپی مثل دیجی کالا، تپسی، دیوار و آپارات که با سرمایه خصوصی شکل گرفته و به حرکت خود ادامه می دهند را می توان امیدوارانه تحلیل کرد؟ ناگفته پیداست که اقتصاد ایران به کسب وکارهای نوپا برای توسعه فرصت های شغلی و بهبود عملکرد در بخش های سنتی اقتصاد نیاز دارد اما آیا می توان با توجه به تهیه طرح هایی که به دنبال محدود کردن جریان آزاد اطلاعات در کشور است، به توسعه اکوسیستم استارتاپی ایران امید داشت؟ عملکرد استارتاپ ها در نیمه دهه اخیر نشان می دهد این بخش از اقتصاد ایران، علاوه بر مسائل اقتصادی، از سیاست و روابط خارجی با سایر کشورهای جهان اثر می پذیرد. اکنون باید منتظر ماند و دید باتوجه به افسارگسیختگی بازدهی سرمایه در بازارهایی مثل طلا و دلار، تلاش برای بهبود روابط سیاسی با کشورهای توسعه یافته اکوسیستم استارتاپی را در چه مسیری هدایت می کند.