در سال های پایانی قرون وسطی، اروپا با گذار از مراحل مختلف وارد عصر انقلاب صنعتی شد. در این سال ها اروپا با عبور از اقتصاد معیشتی و شکل گیری سرمایه داری تجاری، به انباشت ثروت روی آورد. در این سال ها با بکارگیری سرمایه توسط بخش میانی بورژوازی در حوزه صنعت و تولید، اروپا وارد عصر صنعتی شد. این درحالی بود که در ایران با به قدرت رسیدن صفویان، بازار در وجه اقتصادی و جغرافیایی سامان گرفت و با توسعه شبکه های اقتصادی بازار، شرایط برای شکل گیری بورژوازی تجاری فراهم شد. هرچند در این سال ها، سرمایه توسط نیروهای بازار انباشت می شد، اما برخلاف بورژوازی غربی، در ایران نیروی صنعتی تشکیل نشد و خصلت تجاری بود که قدرت می گرفت.

هرچند در دوره های مختلف تاریخی در ایران، تلاش هایی برای صنعتی شدن کشور انجام شده، با این حال، تسلط روحیه سوداگرانه به تقویت خصلت تجاری در اقتصاد ایران انجامیده است.

مقایسه تعداد کارخانه ها و کارگاه هایی که در دوران قاجار مشغول به کار بودند، و تعداد کارخانه هایی که پس از به قدرت رسیدن رضاشاه در دهه 20 به مدار اقتصاد ایران اضافه شدند نشان می دهد، در عصر پهلوی نخست، تلاش هایی برای صنعتی شدن در حاکمیت وقت انجام شده است. در این زمان، دولت کارخانه های قند، سیمان، نساجی، شیمیایی، کنسرو، صنایع خشکبار، کشت تنباکو، چای  و کشف معادن و ... را راه اندازی کرد. مجموع کارگاه ها و کارخانه های مختلف از 20 مورد در دوره قاجار به 174 مورد در عصر پهلوی نخست رسید. با این وجود، بسط اقتصاد سوداگری صنعت را به نسبت تجارت، به حاشیه کشاند.

یک بررسی ایرانی در توضیح چرایی این مسئله می نویسد غلبه روحیه سوداگری و سود کلان آن نسبت به تولید، نیروهای بازار را از سرمایه گذاری در بخش تولید منصرف کرد. عدم تعادل عمیق میان کالاهای تولیدی صادراتی و کالاهای وارداتی به خوبی نشان می دهد بخش تجاری سوداگر بر بخش تولید مسلط است. برخلاف غرب، با وجود حمایت و سیاست حکومت پهلوی، وجه سوداگرایانه نیروهای صاحب سرمایه حفظ شده و این نیروها رغبتی به حضور در حوزه صنعت از خود نشان نمی دهند. به همین دلیل دولت پهلوی مجبور شده بدون همکاری نیروهای بازار وظیفه صنعتی کردن کشور را بر عهده بگیرد و نقشی را که بخش میانی بورژوازی در غرب انجام داده، ایفا کند.

برای مطالعه بیشتر مقاله «مقایسه عملکرد نیروهای بازار در روند صنعتی شدن غرب و ایران» را بخوانید. این مقاله در نشریه پژوهش نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران در تابستان سال گذشته منتشر شده است.