سرمایه انسانی متغیری پنهان در اقتصاد است. در مطالعات مختلف اقتصادی از پراکسی‌های گوناگونی مانند شاخص میانگین سواد، تعداد فارغ‌التحصیلان یا میانگین سال‌های تحصیل به‌مثابه جایگزین سرمایه انسانی استفاده شده است. در همین رابطه، زانا مظفری و بختیار جواهری پژوهشی را انجام داده‌اند که نتایج آن را در مقاله «برآورد سرمایه انسانی در ایران با استفاده از منطق فازی» در شماره ۸۹ فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران منتشر کرده‌اند. این مقاله پس از مرور ادبیات اقتصادی، متغیرهای آموزش و مهارت و سلامت را به‌عنوان مؤلفه‌های تعین‌کننده شاخص سرمایه انسانی در اقتصاد ایران شناسایی کرده است. سپس با استفاده از رویکرد فازی و روش‌های علمی سیستم استنتاج ممدانی، شاخص سرمایه انسانی در اقتصاد ایران را طی دوره ۱۳۶۰ تا ۱۳۹۸ برآورد کرده است. نتایج این محاسبه نشان داده است که طی دوره زمانی مورد بررسی، این شاخص رشد محسوسی داشته است، به‌طوری‌که در سال ۱۳۶۰ شاخص سرمایه انسانی ۰.۱۳ بوده است و در سال ۱۳۹۸ این شاخص به ۰.۵۹ رسیده است. بر این اساس می‌توان اظهار داشت که سرمایه انسانی در اقتصاد ایران طی دوره زمانی ۱۳۶۰ تا ۱۳۹۸ روند روبه‌رشدی را تجربه کرده است. این انباشت سرمایه انسانی می‌تواند به‌صورت صحیح در تولید به کار گرفته شود و موجبات تولید و افزایش بهره‌وری را فراهم کند.

***

سرمایه انسانی نوعی از سرمایه در اقتصاد است که به‌صورت مهارت، دانش، خلاقیت و سلامت فرد تجلی می‌یابد. سرمایه و انواع آن یکی از عوامل رشد و توسعه اقتصادی است. سرمایه انسانی ثروت مولد مجسم در کار و مهارت و دانش است. سرمایه انسانی مجموعه‌ای از دانش و خلاقیت و نوآوری است که افراد آن را برای سرمایه‌گذاری در کار خود انتخاب می‌کنند. تفاوت اصلی سرمایه انسانی با سرمایه فیزیکی این است که نیروی کار و افراد فعال در اقتصاد به دانش و مهارت‌ها و سلامت‌شان گره خورده‌اند و نمی‌توان این مؤلفه‌ها را از سرمایه انسانی جدا کرد در‌حالی‌که سرمایه فیزیکی چنین ویژگی‌ای را دارد و در فرایند تولید می‌توان تغییراتی در این نوع سرمایه ایجاد کرد. بنابراین بهبود وضعیت سرمایه انسانی از جمله موضوعات مهم در فرایند رشد و توسعه به شمار می‌رود، بدین مفهوم که پایداری سرمایه سرمایه انسانی است.

توانایی و مهارت افراد می‌تواند عملکرد مطلوب‌تر را در پی داشته باشد. بنابراین سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی و هزینه‌های آموزش و مهارت‌آموزی یکی از انواع سرمایه‌گذاری در اقتصاد محسوب می‌شود که اقتصاد در طول روند رشد و توسعه اقتصادی می‌تواند از منافع آن بهره‌مند شود. بهبود وضعیت سرمایه انسانی در یک جامعه می‌تواند در فرایند تولید به بازدهی و بهره‌وری بیشتری منجر شود و بهره‌وری سرمایه‌های فیزیکی را افزایش دهد.

ارتباط سرمایه انسانی و رشد اقتصادی در سالیان اخیر مورد توجه تحقیقات و پژوهشگران مختلف بوده است. چنان‏که از بررسی مطالعات مختلف می‌توان استنباط کرد که عوامل مختلفی در شکل‌گیری و گسترش سرمایه انسانی مؤثر هستند. در یک اقتصاد مبتنی بر دانش، نیروی کار دانش‌آموخته و متخصص بخش بیشتری از نقش نهاده‌ها را در فرایند تولید و رشد اقتصادی را برعهده دارد، چرا که سرمایه انسانی از یک سو می‌تواند به بهبود کیفیت کالا و خدمات کمک کرده و از سوی دیگر، نقش برنامه‌ریز و تسهیل‌کننده خود را در برنامه‌های توسعه و تولید داشته باشد.

بر اساس گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۱۸، کودکی که امروز در ایران متولد می‌شود درصورتی‌که بزرگ شود و از آموزش و سلامت کامل برخوردار باشد، به ۵۹ درصد سطح بهره‌وری بالقوه خواهد رسید. به‌عبارت دیگر، نمره شاخص سرمایه انسانی ایران ۰.۵۹ است. بر اساس ارزیابی‌های این بانک، این میزان کمتر از مقدار بالقوه‌ای است که براساس سطح درآمد کشور محاسبه می‌شود (که نتیجه آن شاخص سرمایه انسانی بیش از ۰.۶۰ واحدی است).

پرسش‌های بنیادی و مهمی در رابطه با سرمایه انسانی و نحوه محاسبه میزان آن وجود دارد. بانک جهانی از سال ۲۰۱۸ بر اساس مؤلفه‌های سلامت و آموزش، شاخص کلی را برای سرمایه انسانی کشورها برآورد می‌کند و منتشر می‌کند اما برای سال‌های قبل از ۲۰۱۸، شاخص جامع و کلی به‌صورت سری زمانی در دسترس نیست. مطابق با ادبیات اقتصادی و تحقیقات پیشین، آموزش و بهداشت و مهارت و سایر سرمایه‌گذاری‌هایی که بهره‌وری را افزایش می‌دهند از جمله مؤلفه‌های ویژه در تشکیل سرمایه انسانی است. در واقع، مؤلفه‌های اصلی تشکیل سرمایه انسانی شامل آموزش و مهارت و بهداشت است که هریک با افزایش کیفیت نیروی کار موجب انباشت سرمایه انسانی می‌شوند. از آنجا که سرمایه انسانی در ایران یک متغیر غیرقابل مشاهده است و متغیرهای آموزش و مهارت و بهداشت تأثیر عمده روی این شاخص پنهان دارند. از این رو، با استفاده از این متغیرها و با بهره‌گیری از منطق فازی سرمایه انسانی برآورد می‌شود.

در اغلب موارد، حجم سرمایه انسانی طی سال‌های مختلف افزایش می‌یابد زیرا در حالت عادی، وضعیت آموزشی و بهداشتی هر نسل بهتر از نسل قبلی است. انتظار بر این است که تشکیل سرمایه انسانی در یک کشور با گذشت زمان بیشتر شود. این همان رشد تراکمی و انباشت سرمایه انسانی است. در کشورهایی که نرخ رشد جمعیت از سرعت بالایی برخوردار است و با مازاد نیروی کار مواجه هستند، موضوع سرمایه انسانی اهمیت ویژه‌ای دارد. نیروی کار مازادی که در چنین کشورهایی وجود دارد، می‌تواند به‌آسانی تبدیل به نیروی کار متخصص و بامهارت شود و منجر به بهبود وضعیت سرمایه انسانی شود. همچنین در فرایند تولید کالا و خدمات، سرمایه انسانی پتانسیل این را دارد که عملکرد انعطاف‌پذیر داشته باشد.

در یک فرایند برنامه‌ریزی‌شده می‌توان وضعیت نیروی کار مازاد در کشورها را از نظر مهارت، دانش، تخصص و سلامت بهبود بخشید و به سرمایه انسانی قابل‌اتکا تبدیل کرد. در ادبیات اقتصادی از این فرایند به تبدیل نیروی کار به سرمایه انسانی به‌عنوان «تشکیل سرمایه انسانی» نام برده می‌شود.

رشد سرمایه فیزیکی و مالی به‌علت شوک‌های چرخه کسب‌وکار همیشه خطی نیست. در دوره رونق اقتصادی، سرمایه فیزیکی با نرخ به‌نسبت بالاتری رشد می‌یابد درحالی‌که طی دوره رکود اقتصادی، کاهش سرعت سرمایه فیزیکی وجود دارد. این در حالی است ک سرمایه انسانی به‌طور یکسانی در دوره‌های رکود و رونق همواره در حال طی‌کردن مسیر صعودی است زیرا بنیان سرمایه انسانی توسط ورودی‌های آموزشی و مهارتی و سلامت بنا شده است. بنابراین سرمایه انسانی یک شاخص ترکیبی است که تحت تأثیر مؤلفه‌های مختلفی قرار می‌گیرد که از جمله مهم‌ترین مؤلفه‌های دخیل در تشکیل سرمایه انسانی می‌توان به آموزش و سلامت و تجربه و مهارت اشاره کرد.

دانش و آموزش یکی از محوری‌ترین سرمایه‌گذاری‌ها برای بهبود کیفیت نیروی انسانی است. چنان‏که در نظریه‌های اجتماعی و اقتصادی به تناوب اشاره شده است که یکی از محورهای اصلی توسعه و پیشرفت اقتصادی یک جامعه نظام آموزشی است. برخی معتقدند تکامل این بخش می‌تواند روی اکثریت بخش‌های اقتصادی و اجتماعی جامعه تأثیرگذار باشد. سرمایه‌گذاری مؤثر و بهینه در آموزش علاوه بر بهبود وضعیت این بخش می‌تواند اثرات سرریز در بخش‌ها و قسمت‌های دیگر جامعه از جمله سیستم اقتصادی داشته باشد.

تخصص و مهارت نیز از جمله آیتم‌های مؤثر در تشکیل سرمایه انسانی است. امروزه در بسیاری از کشورهای جهان توجه ویژه‌ای به آموزش‌های فنی و حرفه‌ای شده است به‌طوری‌که بسیاری از کشورها این نوع آموزش‌ها را در تحصیلات مقدماتی و آکادمیک خود جای داده‌اند و  این امر منجر به ایجاد رشته‌های درسی مختلف نیز شده است. همچنین بهداشت و درمان در اقتصاد پدیده‌ای است که می‌تواند زندگی نیروی کار را کیفیت ببخشد و امید به زندگی را ارتقا دهد و نتیجه آن سلامتی برای جامعه است که می‌تواند منشأ ثروت باشد. بررسی مطالعات و پژوهش‌های مختلف نشان‌دهنده وجود ارتباط معنی‌داری بین سلامت نیروی کار و رشد اقتصادی است.

دستاوردهای تحقیق: رشد سرمایه انسانی در طی ۳۸ سال

سرمایه انسانی تنها نهاده‌ای است که می‌تواند ضمن تغییر خود، سایر نهادهای تولید را دگرگون یا متعادل کند، مبنایی برای نوآوری فراهم کند و در سطح وسیع موجب رشد اقتصادی شود. امروزه مطالعات اقتصاددانان توسعه نشان می‌دهد که سیاست‌های دولت‌ها از جمله سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی بر رشد و بهره‌وری اقتصادی مؤثر است. آنچه برای مدت‌های زیاد به‌صورت یک معما برای اقتصاددانان درآمده است چگونگی اندازه‌گیری دقیق سرمایه انسانی است. تاکنون روش کارآمد و مناسبی برای محاسبه سرمایه انسانی وجود نداشته است که بتواند مهم‌ترین جنبه‌های تشکیل این سرمایه را نشان دهد. در تحقیق حاضر، سعی شده است با استفاده از روش منطق فازی، شاخص کارآمدی برای سرمایه انسانی در ایران طی دره ۱۳۶۰ تا ۱۳۹۸ محاسبه شود. در این راستا، با استفاده از بررسی مطالعات پیشین و مبانی نظری موضوع، سه متغیر آموزش و مهارت و بهداشت به‌عنوان مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر شکل‌گیری سرمایه انسانی شناسایی شدند. سپس با استفاده از روش منطق فازی، سری زمانی شاخص سرمایه انسانی در ایران برآورد شد. نتایج برآورد نشان داد که طی دوره مورد بررسی، سرمایه انسانی رشد مناسبی را تجربه کرده است که می‌تواند برای افزایش رشد و توسعه اقتصادی یک مؤلفه تأثیر گذار باشد. با توجه به افزایش سرمایه انسانی ایران طی دوره مورد بررسی و مطالب بیان‌شده در بخش ادبیات تحقیق این مطالعه، می‌توان انتظار داشت که حجم سرمایه انسانی در نسل فعلی بیشتر از حجم سرمایه انسانی در نسل قبلی است چرا که به‌طور معمول وضعیت آموزشی و بهداشتی هر نسل بهتر از نسل قبلی است. بنابراین می‌توان گفت سرمایه انسانی و ظرفیت تولیدی هر نسل بهتر از نسل قبل از خود است و انتظار بر این است که نرخ تشکیل سرمایه انسانی در یک کشور با گذشت زمان بیشتر شود. نتایج تحقیق حاضر نشان‌دهنده این امر است و سرمایه انسانی طی سال‌های مورد بررسی تحقیق رشد را تجربه کرده است. این همان رشد تراکمی و انباشته سرمایه انسانی است. همچنین یکی از پدیده‌هایی که در دهه‌های گذشته افزایش بی‌سابقه‌ای یافته پدیده مهاجرت بین‌المللی افراد متخصص یا فرار مغزهاست. این پدیده به‌خصوص در بین کشورهای در حال توسعه از اهمیت بیشتری برخوردار است چرا که این کشورها در فرایند جریان بین‌المللی سرمایه انسانی، سرمایه‌های بیشتری را از دست می‌دهند و معمولاً توسعه آن‌ها تحت تأثیر این پدیده کند می‌شود.

پژوهش: برآورد سرمایه انسانی در ایران با استفاده از منطق فازی