هنگامی که تانک‌های روسی وارد اوکراین شدند، زنگ خطر امنیت غذایی در نقاطی حتی دور از منطقه جنگی به صدا درآمد. جنگ یعنی جان باختن، ویرانی، فقر، گرسنگی و... که حیات انسان و هر جانداری را به خطر می‌اندازد. هنگامی که تانک‌های روسی در 24 فوریه وارد اوکراین شدند، زنگ خطر امنیت غذایی در نقاطی حتی دور از منطقه جنگی به صدا درآمد چرا که بسیاری از کشورها برای ذخایر گندم خود به شدت به دو طرف جنگ وابسته بودند، کشورهای عربی خاورمیانه و شمال آفریقا در فهرست اول قرار داشتند. تهدید امنیت غذایی، گرسنگی و سوءتغذیه از تهدیدهای جنگ بوده و هست. اوکراین و روسیه هردو از بازیگران مهم کشاورزی جهانی هستند و مقدار قابل توجهی از صادرات گندم، ذرت، دانه‌های روغنی و کودهای شیمیایی جهان را به خود اختصاص می‌دهند.

فدراسیون روسیه و اوکراین از مهم‌ترین تولیدکنندگان کالاهای کشاورزی در جهان هستند. هردو کشور صادرکننده خالص محصولات کشاورزی هستند و هردو نقش اصلی عرضه را در بازارهای جهانی مواد غذایی و کودهای شیمیایی ایفا می‌کنند، جایی که منابع صادراتی اغلب در تعداد انگشت شماری از کشورها متمرکز است. این تمرکز می‌تواند این بازارها را در معرض افزایش آسیب پذیری در برابر شوک‌ها و نوسانات قرار دهد. در سال 2021، فدراسیون روسیه یا اوکراین (یا هردو) در بین سه صادرکننده برتر جهانی گندم، ذرت، کلزا، تخمه آفتاب‏گردان و روغن آفتاب‏گردان قرار گرفتند، در حالی که فدراسیون روسیه نیز به عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده کودهای نیتروژنی، دومین تأمین‌کننده کودهای پتاسیم و سومین صادرکننده بزرگ کودهای فسفر در جهان ایستاد.

در سراسر جهان، 26 کشور حداقل نیمی از واردات گندم خود را از روسیه و اوکراین تأمین می‌کردند و کاهش عرضه این دو کشور باعث افزایش قیمت گندم شده که در ابتدا به این کشورها ضربه می‌زند، که بسیاری از آن‌ها در حال حاضر هم در ناامنی غذایی قرار دارند. وقتی صحبت از ذرت، دانه‌های روغنی و کود به میان می‌آید، عرضه کم این محصولات باعث افزایش قیمت آن‌ها شده که خود به عنوان کالاهای واسطه‌ای که در تولید دیگر محصولات کشاورزی به کار می‌روند، باعث افزایش قیمت آن‌ها می‌شوند. امروزه صادرات روسیه و اوکراین حدود 12 درصد از کل کالری مبادله شده در جهان را تشکیل می‌دهد. اوکراین همچنین منبع مهم روغن آفتاب‏گردان است و حدود 50 درصد از بازار جهانی را تأمین می‌کند. بسیاری از کشورهای واردکننده این محصولات بیشتر به اوکراین و روسیه وابسته هستند. شمال آفریقا و خاورمیانه بیش از 50 درصد غلات مورد نیاز خود و سهم بزرگی از گندم و جو را از اوکراین و روسیه وارد می‌کنند. اوکراین تأمین‏کننده مهم ذرت برای اتحادیه اروپا و چین و همچنین چندین بازار شمال آفریقا از جمله مصر و لیبی است. یک‏چهارم صادرات جهانی گندم از روسیه و اوکراین انجام می‌شود. 40 درصد گندم و ذرت از اوکراین به خاورمیانه و آفریقا می‌رود که در حال حاضر با مشکلات گرسنگی دست و پنجه نرم می‌کنند و کمبود مواد غذایی بیشتر با افزایش قیمت باعث می‌شود میلیون‌ها نفر دیگر را به فقر بکشاند (صندوق بین‏المللی توسعه کشاورزی سازمان ملل).

گاز طبیعی همچنین یک خوراک مهم برای تولید کودهای نیتروژن‌دار مانند آمونیاک و اوره است. تأثیر روی قیمت کود با این واقعیت تشدید می‌شود که روسیه تأمین کننده مهم کودهای نیتروژن‌دار و پتاس است. روسیه 15 درصد از تجارت جهانی کودهای نیتروژن‌دار و 17 درصد از صادرات جهانی کود پتاس را به خود اختصاص داده است. بلاروس، متحد روسیه در حال حاضر هدف تحریم‌های بین‏المللی قرار گرفته است، 16 درصد دیگر از سهم بازار جهانی صادرات پتاس را به خود اختصاص داده است. تحلیل صندوق بین‏المللی توسعه کشاورزی سازمان ملل (IFAD) نشان می‌دهد که حتی قبل از درگیری، افزایش قیمت کود در سال گذشته به افزایش حدود 30 درصدی قیمت مواد غذایی کمک کرد. بازار جهانی کود از قیمت‌های بی‌سابقه برخوردار بوده است و کمبود عرضه بیشتر پیامدهای جهانی خواهد داشت، به ویژه در کشورهای درحال توسعه که اثرات قیمت می‌تواند به طور قابل توجهی مصرف کود را کاهش دهد و منجر به برداشت محلی ضعیف در زمان کاهش ذخایر جهانی و رکورد قیمت‌های جهانی شود.

درحالی که جنگ در اوکراین ادامه دارد، تأثیرات افزایش قیمت مواد غذایی و کمبود محصولات اصلی در منطقه خاور نزدیک و شمال آفریقا احساس می‌شود و به آسیب‏پذیرترین کشورهای جهان، از جمله در شاخ آفریقا، با فقیرترین مردم سرایت می‌کند. صندوق بین‏المللی توسعه کشاورزی سازمان نگرانی‌های فزاینده‌ای را مطرح می‌کند که درگیری‌های جاری گرسنگی و فقر جهانی را تشدید خواهد کرد. تجزیه و تحلیل این سازمان نشان می‌دهد که افزایش قیمت در مواد غذایی اصلی، سوخت و کود و سایر اثرات درگیری، تأثیر شدیدی بر فقیرترین جوامع روستایی دارد. مثلاً در سومالی، جایی که حدود 3.8 میلیون نفر در حال حاضر به شدت در ناامنی غذایی هستند، هزینه‌های برق و حمل و نقل به دلیل افزایش قیمت سوخت افزایش یافته است. این تأثیر نامتناسبی بر کشاورزان کوچک مقیاس و دامداران فقیر دارد که در مواجهه با بارندگی‌های نامنظم و خشکسالی مداوم، برای بقای خود به کشاورزی تغذیه شده با آبیاری با موتورهای دیزلی کوچک متکی هستند. در مصر، به دلیل اتکای مصر به روسیه و اوکراین برای 85 درصد از عرضه گندم و 73 درصد از روغن آفتاب‏گردان، قیمت گندم و روغن آفتاب‏گردان افزایش یافته است. در لبنان، 22 درصد خانواده‌ها از امنیت غذایی رنج می‌برند و کمبود مواد غذایی یا افزایش بیشتر قیمت‌ها، وضعیت از قبل ناامیدکننده را تشدید می‌کند. این کشور تا 80 درصد گندم خود را از روسیه و اوکراین وارد می‌کند، اما به دلیل انفجار در بندر بیروت در سال 2020 که سیلوهای غلات بزرگ کشور را ویران کرد، می‌تواند هر بار فقط حدود یک ماه محصول را ذخیره کند. کارشناسان صندوق بین‏المللی توسعه کشاورزی سازمان ملل تأکید می‌کنند که تولیدکنندگان در مقیاس کوچک در حال حاضر از تأثیرات همه‌گیری کووید-19، خشکسالی، طوفان‌ها و سایر بلایای طبیعی متحمل هزینه شده‌اند و نتظار می‌رود درآمد آن‌ها تحت تأثیر افزایش هزینه نهاده‌ها، کاهش عرضه مواد غذایی و اختلال در بازارها قرار گیرد. این نیز احتمالاً اثرات مخرب و بلندمدتی بر تغذیه و امنیت غذایی آن‌ها خواهد داشت.

جنگ روسیه علیه اوکراین امنیت غذایی میلیون‌ها نفر در سراسر جهان را تهدید می‌کند. فائو اخیراً اعلام کرد که در ماه فوریه شاخص جهانی قیمت مواد غذایی به دنبال افزایش مداوم در حدود یک سال گذشته به بالاترین حد خود رسیده است و سازمان ملل همچنین تخمین زده است که تعداد افرادی که در سراسر جهان با ناامنی غذایی مواجه هستند ممکن است به بالاترین حد خود در 15 سال گذشته برسد؛ زیرا تأثیرات کووید در کنار تأثیرات تغییرات آب و هوایی و جنگ روسیه و اکراین است. تخمین‌های اولیه که قابل بازنگری هستند، فائو در سناریوی متوسط خود تخمین زد که قیمت گندم می‌تواند تقریباً 9 درصد افزایش یابد، در سناریوی شدید خود شاید در کوتاه‌مدت بیش از 21 درصد افزایش یابد. وقتی صحبت از سوءتغذیه به میان می‌آید، این سناریوها نشان می‌دهند که افزایش بیشتر در تعداد افراد دچار سوءتغذیه در سراسر جهان می‌تواند از کمی بیش از 7 میلیون و نیم تا به طور بالقوه بیش از 13 میلیون نفر در چند سال آینده باشد. در مجموع، جنگ روسیه علیه اوکراین امنیت غذایی میلیون‌ها نفر در سراسر جهان را تهدید می‌کند. ازطرف دیگر شکاف عرضه جهانی ناشی از جنگ می‌تواند قیمت‌های بین‌المللی مواد غذایی و خوراک را 8 تا 22 درصد بالاتر از سطح پایه قبل از جنگ افزایش یابد.

پیامدهای مداوم ناشی از همه گیری کووید-19 و سایر عوامل قبلاً باعث افزایش قیمت مواد غذایی شده است. برداشت ضعیف در آمریکای جنوبی، تقاضای قوی جهانی و مشکلات زنجیره تأمین، موجودی غلات و دانه‌های روغنی را کاهش داده و قیمت‌ها را به بالاترین سطح خود از سال 2011 تا 2013 رسانده است. قیمت روغن نباتی نیز در سطوح بی سابقه بوده است که نشان دهنده کوتاهی محصول سویا در آمریکای جنوبی، کاهش عرضه روغن نخل به دلیل مشکلات برداشت در مالزی و افزایش شدید استفاده از روغن نخل و سویا برای تولید بیودیزل است. قیمت نهاده‌های کلیدی انرژی‌بر مانند سوخت، کود و آفت‌کش‌ها نیز در سطوحی نزدیک به رکورد بوده است.

تهاجم روسیه به اوکراین می‌تواند عواقب جدی برای کشورهای واردکننده خالص مواد غذایی با درآمد پایین داشته باشد. تهاجم روسیه به اوکراین بازارهای جهانی را بیشتر مختل خواهد کرد، پیامدهای منفی برای عرضه جهانی غلات در کوتاه‏مدت خواهد داشت و با برهم زدن بازارهای گاز طبیعی و کود، تأثیرات منفی برای تولیدکنندگان با ورود به فصل کاشت جدید خواهد داشت. این امر می‌تواند تورم قیمت مواد غذایی را که از قبل بالا بود، افزایش دهد و عواقب جدی برای کشورهای واردکننده خالص مواد غذایی با درآمد پایین داشته باشد، که بسیاری از آن‌ها در مواجهه با اختلالات همه‌گیر در چند سال گذشته شاهد افزایش نرخ سوءتغذیه بوده‌اند. با این حال، نبایستی تأثیرات مستقیم جنگ بر مردم محلی را فراموش کرد. عملیات نظامی می‌تواند منجر به آواره شدن 1.5 تا 5 میلیون نفر در اوکراین شود که منجر به یک بحران غذایی بزرگ شود. همانطور که گزارش‌های وضعیت امنیت غذایی و تغذیه و گزارش جهانی درباره بحران غذایی اشاره می‌کنند، درگیری‌ها همچنان عامل اصلی ناامنی غذایی در جهان است. بسیاری از کشورهایی که به شدت به مواد غذایی و کودهای وارداتی وابسته هستند، از جمله کشورهای کمتر توسعه‏یافته (LDC) و کشورهای کم‏درآمد با کمبود مواد غذایی (LIFDC)، برای تأمین نیازهای مصرفی خود به منابع غذایی اوکراین و روسیه متکی هستند. بسیاری از این کشورها، پیش از جنگ، با اثرات منفی قیمت‌های بالای بین‏المللی مواد غذایی و کود دست و پنجه نرم می‌کردند.

به طور کلی دلایلی که تهاجم روسیه به اوکراین باعث تهدید امنیت غذایی در جهان می‌شود را می‌توان به چند عامل ریسک نسبت داد. یکی ریسک تجاری است. با کاهش ناگهانی و شدید محموله‌های صادراتی توسط دو کشور، سایر کشورهای واردکننده گندم مطمئناً باید منابع جایگزین پیدا کنند، قیمت‌های بالاتری بپردازند، یا بدتر از همه با کمبود عرضه مواجه خواهند شد. ریسک قیمت نیز وجود دارد. با توجه به شاخص قیمت مواد غذایی که فائو منتشر کرده در فوریه سال 2022 به بالاترین حد خود رسیده است. نکته بسیار مهم این است که این گزارش شاخص فقط شامل دو روز بود که دو کشور وارد درگیری شده بودند و این احتمال وجود دارد شاهد روند صعودی دیگری و ثبت رکورد دیگری در جهان باشیم. ریسک لجستیک در مرحله بعدی است که شامل آسیب‌هایی است که به جاده‌ها، بنادر دریایی، تأسیسات ذخیره سازی و پردازش وارد می‌شود. ریسک تولید، امکان ادامه کشت و تولید محصولات کشاورزی در قصل بعدی در کشور اوکراین است. خطرات انرژی برای بخش کشاورزی (سوخت، الکتریسیته)، کودها، آفت کش‌ها و بسیاری از محصولات دیگر که کاملاً به انرژی وابسته است و بدیهی است که اتکای جهان به روسیه به عنوان تأمین کننده اصلی کود و سایر نهاده‌های انرژی، لایه دیگری از خطر را ایجاد می‌کند. ریسک نرخ ارز و بدهی و رشد اقتصادی وجود دارد. در حال حاضر شاهد کاهش قابل توجه ارزها هستیم که تأثیر منفی بر سرمایه گذاری‌ها خواهد داشت. از طرف دیگر بخشی از کشورهای در حال توسعه برای استقراض به دلار آمریکا متکی هستند و این افزایش پایدار دلار آمریکا در برابر ارزهای دیگر پیامدهای منفی قابل توجهی برای اقتصاد این کشورها خواهد داشت. بنابراین در مجموع یک آشفتگی و عدم اطمینان بزرگ می‌شود که قطعاً تورم جهانی، قیمت مواد غذایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و آن را تقویت می‌کند.

به همین دلایل بحران جنگ و روسیه کشورها را به سمت حمایت از مواد غذایی کشانده است به طوری که کشورهای مختلف در تلاش برای اطمینان از اینکه شهروندان خود گرسنه نمانند یا مجبور به پرداخت هزینه‌های گزاف برای غذا نباشند، به حمایت‌گرایی متوسل شدند. مجارستان صادرات غلات را ممنوع کرده است، در حالی که مولداوی، یک صادرکننده کوچک، محموله‌های گندم، ذرت و شکر را به حالت تعلیق درآورده است. آرژانتین عرضه گندم به آسیاب‌های داخلی را تضمین نموده و قیمت ماکارونی را تحت کنترل نگه داشته است. اندونزی عرضه روغن پالم توسط تولیدکنندگان داخلی را از 20 درصد قبلی به 30 درصد افزایش داده است زیرا قیمت روغن آشپزی افزایش یافته است. بلغارستان، یک صادرکننده بزرگ، در حال ایجاد سیستمی برای خرید غلات غذایی برای رفع نیازهای شهروندان خود است. مصر نیز صادرات محصولات کلیدی کشاورزی از جمله آرد، عدس و گندم را ممنوع کرده است. خود روسیه مدتی است که از صادرات مالیات می‌گیرد و اوکراین صادارت محموله‌های گندم، جو و اقلام اصلی را ممنوع کرده است تا اطمینان حاصل کند که شهروندانش هنگام مبارزه با روسیه بدون غذا نمی‌مانند. رویکرد حمایت‌گرایی یعنی اینکه با توجه به افزایش قیمت‌های جهانی، مواد غذایی تولیدشده برای بازار داخلی صادر نشود که خود عرضه جهانی را کاهش می‌دهد.

این نکته هم در نظر گرفته شود که اتکای بسیاری از کشورهای جهان به انرژی روسیه، بحث‌های مهمی را در زمینه سیاست‌گذاری آغاز خواهد کرد. درخواست‌ها برای تنوع بیشتر انرژی به احتمال زیاد رخ خواهد داد. با این حال، سیاست‌هایی که خواستار افزایش تولید سوخت‌های زیستی هستند بایستی با شک و تردید نگریست. تغییر مسیر مصرف فعلی محصولات غذایی (ذرت، گندم، دانه‌های روغنی) به مصارف غیر غذایی در سراسر جهان، از اتحادیه اروپا تا اندونزی، در حال حاضر تنش‌های قابل توجهی را در بازارهای مواد غذایی و کود ایجاد کرده است. از این رو ضرورت دارد رویکرد جامع در مورد امنیت غذایی و انرژی در حصول اطمینان از اینکه غذا و تغذیه در اولویت باقی می‌ماند، تدوین گردد.

تجربه صندوق بین‏المللی توسعه کشاورزی سازمان ملل در طول بحران‌های غذایی قبلی نشان می‌دهد که مداخلاتی مانند تثبیت سیستم‌های بازار محلی، نقل و انتقالات نقدی، تقویت حواله‌ها، ایجاد گروه‌های پس انداز و وام، آموزش و یارانه برای شرکت‌های کشاورزی و سرمایه گذاری‌های زنجیره ارزش (شامل زیرساخت‌ها، حمایت از مؤسسات مالی خرد، تجمیع خدماتی که کشاورزان را به بازارها پیوند می‌دهد) در ایجاد انعطاف‎‏پذیری و کاهش تأثیر شوک‌ها مؤثر است.

در خصوص ایران با توجه به واردات از روسیه و اکراین به خصوص گندم و روغن می‌توان گفت: آسیب‌پذیری از قیمت‌های جهانی وجود خواهد داشت و این تهدید برای محصولات کشاورزی که وابستگی بیشتری به واردات دارند، بیشتر خواهد بود. براساس آمار یازده‏ماهه کارشناسی‏نشده گمرک در سال 1400 درحدود 2260 هزار تن گندم معمولی، 359 هزار تن ذرت دامی و 171 هزار تن روغن آفتاب‏گردان از روسیه و اوکراین وارد کشور شده است. با توجه به رکود تورمی شدید کشور به نظر می‌رسد ضرروت داشته باشد در خصوص مدیریت چالش افزایش قیمت احتمالی در بازار جهانی محصولات کشاورزی و غذایی و نهاده‌های تولیدی بخش، برای امنیت غذایی کشور و معیشتی تولیدکنندگان بخش کشاورزی و پایداری و تاب‌آوری زنجیره ارزش محصولات کشاورزی و غذایی به‏خصوص برای کوچک و متوسط‏مقیاس چاره‌ای اندیشید.