کارآفرینی اجتماعی، توسعه پایدار و اقتصاد مقاومتی مفاهیمی راهبردی هستند. ایران در منطقه‌ای پر از بحران واقع شده است و در داخل و خارج با بحران‌های متعددی مواجه است، بنابراین واکاوی این مفاهیم در فرایند توسعه و توجه به اقتصاد مقاومتی ضرورتی انکارناپذیر است. اگر برای اقتصاد مقاومتی به معنای آکادمیک و دانشگاهی جایگاهی بتوان قائل شد در اولین مراحل معطوف به بحران و ناپایداری در محیط اقتصادی و محیط کسب و کار است. منطقه غرب آسیا در سال‌های اخیر و به ویژه در دوره‌هایی که نفت و اهمیت استراتژیک آن با رویکردهای مختلف در دنیا مشخص شده علاوه بر تغییرات اقلیمی از نظر بین‏المللی در بحران بوده است.

در ایران مالکیت بخش خصوصی از اطمینان لازم برخوردار نیست و به صورت ذاتی بخش خصوصی احترام ندارد. مالکیت و مدیریت دو مفهوم اصلی است که در کسب و کارها چه خرد و چه کلان اهمیت فوق‏العاده‌ای دارند و تا تکلیف آنها روشن نشود و اطمینان حاصل نگردد سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی مفهوم ندارد.

جان فورن در دانشگاه کالیفرنیای امریکا در تز دکتری خود به مفهوم ناامنی مالکیت در ایران توجه کرده است و آن را در کتاب «مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی ایران» که تحلیلی از اقتصاد دوره صفویه تا انقلاب اسلامی است، آورده است. فورن می‌گوید: اولین مسئله توسعه‏نیافتگی در ایران عدم احترام به امنیت مالکیت خصوصی است و برای همین ایران دارای نهادهای اقتصاد قوی و مستقل نیست. این کشور دارای شرکت‌های پایدار و طولانی‏مدت که بتوانند در عرصه ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی در دهه‌های متوالی جا باز کنند و فرایند برند‏سازی را طی کنند، نیست؛ مثل دوام برند شرکت سامسونگ در کره جنوبی و امثال آن. علت آن هم عدم امنیت مفهوم مالکیت خصوصی است. فورن اشاره می‌کند که مهم‌ترین عامل ناامنی در مالکیت خصوصی در ایران خود دولت است .برای سرمایه‌گذار و شرکت ایرانی و یا شرکت بین‌المللی اطمینان و امنیت پایدار برای سرمایه‌گذاری در ایران وجود ندارد.

دولت به عنوان نهادی که بر منابع و سرمایه‌های مادی و انسانی جامعه مسلط است باید فرایند تحقق مالکیت و مدیریت را باثبات و پایدار نگه دارد تا امکان فعالیت اقتصادی گسترده میسر شود تا در کشور شرکت‌های بزرگ و موثر و برندهای منطقه‌ای و بین‌المللی پرورش یابند. پیتر اوانز مراحل توسعه بنگاه‌های تولیدی و خدماتی مراحل تولیدگری، تصدی‌گری، قابله‌گری و مرحله پرورشگری شرکت‌ها را از هنگام تاسیس تا حضور در بازارهای ملی و بین‌المللی توضیح داده و در کتاب «چپاول یا توسعه» به آن‌ها اشاره کرده است.

اثرات بحران بر بازاریابی نیز دارای اهمیت است و مفاهیمی مثل مدیریت و برندسازی موضوعات مهمی هستند، ایجاد رقابت در کارآفرینی و نیز رشد و گسترش شرکت‌ها در جامعه‌ای اتفاق می‌افتد که اقتصاد پایدار و از نظر امنیت دارای ثبات باشد.

در بحران نمی‌توان از بازاریابی رویکرد مفهومی و علمی بحث کرد. مثلاً برای فروش خودرو و مسکن در ایران امروز احتیاج به بازاریابی و تبلیغ نیست. هر شرکتی الان کالاهایش آماده فروش باشد میلیون‌ها نفر متقاضی دارد. اصلاً تبلیغ و بازاریابی اخیراً در بازار بحرانی ایران مفهوم خود را از دست داده است؛ بنابراین اقتصاد ایران بحرانی است و در محیط اقتصادی ایران کنونی مفهوم سرمایه‏گذاری و تدارک برای بازاریابی با مشکل مواجه است.

کارآفرینی اجتماعی و عدالت

باید محیط اقتصادی را با همان عوامل کلان و میانه به عنوان سیستم بزرگ و شرکت‌ها را با رویکرد تخصصی اثر سیستم در سیستم تعریف کرد تا بتوان امور شرکت‌ها را مورد ارزیابی و تحلیل قرار داد تا برحسب مقتضیات ثبات ایجاد گردد و اقتصاد مقاومتی معنادار شود.

کارآفرینی اجتماعی مفهومی است که بعد از مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در دنیا رونق پیدا کرده است و امروز به این نتیجه رسیده‌اند که اگر سوسیالیسم اقتصادی نتوانست حتی با ایدئولوژی سیاسی که تحت عنوان کمونیسم در دنیا ارائه کرد موفق شود، رویکرد کارآفرینی اجتماعی با استفاده از نوآوری و فناوری‌های نوین و مشارکت جوامع محلی در بنگاه‌های تولیدی و خدماتی می‌تواند روش مناسب‌تر برای زدودن فقر و کاهش نابرابری باشد.

اقتصاد مقاومتی وقتی شکل می‌گیرد که عدالت اجتماعی تحقق یابد و مردم پشتیبان اقتصاد باشند. در مفهوم کارآفرینی ایجاد کسب و کار بر پایه نوآوری و استفاده از فناوری نوین به منظور خلق ثروت و ارزش، مورد تاکید است و کارآفرینی بر این اصل استوار است که هر نوع کسب و کاری اول باید منجر به درآمد و خلق ثروت شود و سفره‌ای که نان ندارد بسته خواهد شد. حتماً کسب و کار باید منجر به ثروت شود؛ و منجر به ارزش و رفاه و خدمت شود .از سوی دیگر در دنیای نئولیبرالیسم و در دنیای سرمایه‌داری سود و منفعت محور فعالیت است و در پی همین رویکرد جهان الان با مشکلات متعدد و آسیب‌های مختلف اجتماعی مواجه شده است. فقر و آسیب‌های اجتماعی مختلف در پی سودجویی‌های مفرط بخش خصوصی و حتی بخش دولتی به وجود آمده و اکثر دانشمندان را به این نتیجه رسانده‏اند که پارادایم لیبرالیسم و نئولیبرالیسم در کارآفرینی باید مورد تجدید نظر واقع شود.

در توسعه مفهوم کارآفرینی اجتماعی به مشارکت مردم و بازگشت به اخلاق و عدالت اجتماعی توجه می‌شود بنابراین بازگشت به اگزیوم‌ها و اصول انسان‏مدارانه و حفظ محیط زیست جدی گرفته می‌شود که مهم‌ترین آنها بازگشت به عدالت است. به معنای اینکه در ایجاد کسب و کارها و خلق ثروت و ارزش دیگران نیز یاری شوند و خلق ارزش‌های اجتماعی در فرایند کارآفرینی تعریف و مطالبه شود و عدالت اجتماعی بر مبنای سود اجتماعی هر پروژه تعیین گردد.

توسعه پایدار و عدالت اجتماعی

مفاهیم موثر مثل کارآفرینی اجتماعی در پارادایم توسعه پایدار خلق شده‌اند به ویژه در بخش مربوط به مشارکت محلی و ما متاسفانه در ایران به آن‌ها بی‌توجهی و گاهی مخالفت می‌بینیم.

تحقق عدالت اجتماعی و تحقق عدالت جنسیتی از ضروری‌ترین قضایا و گزارهای نجات و پیشرفت هر جامعه است. متاسفانه حساسیت‌های غلط و تقلیل‏گرایانه در ایران درباره عدالت جنسیتی مشاهده می‌کنیم.

توانمندسازی جوامع فقیر، فقرزدایی، مشارکت محلی و مسئولیت‌های اجتماعی مفاهیمی هستند که در پی رواج مفهوم توسعه پایدار و تدوین اهداف آن در دنیا مورد استقبال قرار گرفته و باید در اقداماتی که برای توسعه می‌شود در هر نوع راهبرد و برنامه اقتصادی که در سطح ملی و محلی تعریف می‌شود به آنها توجه شود. این امور به معنای واقعی اقدام برای تحقق عدالت اجتماعی است و بهترین رویکرد در این خصوص تقویت گفتمان کارآفرینی اجتماعی است.

اقتصاد توانایی‌های جامعه را در تولید و توزیع مصرف گسترش می‌دهد. امروز با تحول ساختار تولید و خدمات و باتوجه به اینکه انسان از جامعه سنتی به مدرن، پست‏مدرن، فراپست‏مدرن، جامعه هوشمند و فراهوشمند و سوپر اسمارت گذر می‌کند و اکنون مولفه‌های الکترونیکی و فناوری ارتباطات و اطلاعات (ITC) تعریف مفاهیم اشتغال و حتی مفاهیمی مثل بیکاری را عوض می‌کند و کسب و کار مفهومش تغییر می‌کند، در جامعه ایران نیازمند هستیم تا از توسعه این مفاهیم جدید برای مولفه‌های تحقق عدالت اجتماعی بر حسب ترویج گفتمان کارآفرینی اجتماعی استفاده کنیم .

موضوعی شدن اقتصاد

از سوی دیگر ایران نمی‌تواند جزیره‌ای باشد بدون ارتباطات بین‌المللی. اقتصاد امروز فقط تابع مولفه‌های ملی نیست. والرشتین تقریباً در ۴۰ سال پیش گفت که دیگر برنامه‌ریزی صرفاً متکی بر اقتصاد ملی نداریم و اکنون اقتصاد از سطح بین‌المللی هم گذشته، اقتصاد اکنون موضوعی و جهانی است. اگر طلا در لندن ارزان و گران شود اثرات آن را در افغانستان و ایران و امارات مشاهده می‌کنیم. اگر تیم فوتبال مادرید در فلان جا معامله می‌شود شما اثرات آن را در زندگی اقتصادی دیگر کشورها می‌بینید. این‌ها آیتم‌های خیلی مهمی هستند که ما را وادار می‌کند جهان را دوباره بشناسیم، جهانی شدن را بشناسیم و نمی‌توانیم از این‌ها غفلت کنیم و اقتصاد و عدالت اجتماعی را بدون توجه به این مهم بنیان‌گذاری کنیم.

عدالت و اقتصاد مقاومتی

اقتصاد مقاومتی وقتی ایجاد می‌شود که مردم در آن مشارکت کنند و لازمه این امر آن است که اقتصاد مبتنی بر اخلاق و عدالت باشد. اقتصاد مقاومتی ایجاب می‌کند که در کارآفرینی‌ها، علاوه بر ایجاد کسب و کار و ثروت‏اندوزی وجه اجتماعی و وجه زیست محیطی در نظر گرفته شود. به همین دلیل اقتصاد مقاومتی وقتی قابل تحقق است که در یک هماهنگی راهبردی ارزش‌های مرکب اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی توأمان رعایت شوند و در فرایندی انسان‏مدارانه برگردیم به رعایت قضایا و گزاره‌های اخلاقی که در بین همه آحاد بشر مقبول است. چنین رویکردی علاوه بر کاهش نابرابری، مهربانی و همیاری، هم‏افزایی و توانمند ساختن دیگری و استفاده از مواهب طبیعی و اجتماعی را برای همه فراهم می‌کند، نابرابری اقتصادی و اجتماعی را کاهش می‌دهد و توسعه پایدار را نوید می‌دهد.

در برنامه‌ریزی ملی و محلی توجه به مفاهیم کارآفرینی اجتماعی و اهداف توسعه پایدار مهم است. اهداف تدوین‏شده توسعه پایدار به منزله پایان جدال و مناقشات نظری در خصوص چالش‌های توسعه و توسعه‏نیافتگی تا یک دهه آینده است. ضروری است جهانی شدن، توسعه پایدار و کارآفرینی اجتماعی بر پایه نوآوری و استفاده از فناوری‌های نوین را بشناسیم و در برنامه‌های کلان ملی به ویژه برنامه هفتم توسعه اقتصادی و اجتماعی که در سرآغاز تدوین آن هستیم رعایت کنیم. نمی‌توان از این مفاهیم جدی غفلت کرد و عدالت اجتماعی و اقتصاد مقاومتی را بنیان‌گذاری کرد. کارآفرینی اجتماعی با جلب مشارکت جوامع محلی و به پشتوانه اجتماعی محلی و با توانمندسازی آنها منجر به کاهش نابرابری اجتماعی و کاهش آسیب‌های اجتماعی می‌شود و برای ثبات اقتصادی و تاب‌آوری در قبال بحران‌ها، پایداری و امنیت ایجاد می‌کند.