ماهی تیلاپیا، یکی از ۱۰۰ گونه مهاجم آبزی شناخته شده در جهان است که با وجود جثه کوچک، به دلیل همه‌چیزخوار بودن، زادوولد زیاد و سریع، مقاومت بسیار نسبت به شرایط محیطی و کنترل دشوار، عرصه را بر گونه‌های بومی تنگ می‌کند و چنانچه به محیطی در شرایط مناسب وارد شود، سریعاً گونه غالب می شود. این ماهی در حال حاضر یکی از مهاجم ترین گونه‌های آبزی در جهان محسوب شده و خسارات و لطمات جبران ناپذیری را نیز به اکوسیستم های آبی وارد کرده است. ورود تیلاپیا به کشور ما از ابتدا با مجوز مشروط سازمان حفاظت محیط زیست انجام شده تا برمبنای نتایج حاصل، امکان سنجی آن برای توسعه در کشور بررسی شود. ولی با ورود بخش خصوصی به این موضوع، گسترش بدون رویه و مجوز آن در کشور صورت گرفت که تاکنون ادامه دارد و مطمئناً می‌تواند در آینده از نظر اکولوژیک و پایداری سرزمین و حفظ تنوع ز یستی دارای عواقب بدفرجامی باشد. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی به مشکلات پرورش این آبزی در کشور پرداخته و پیشنهاد داده تا در حال حاضر برنامه توسعه پرورش ماهی تیلاپیا در کشور ممنوع و یا محدود شده و تدوین برنامه جامع توسعه آن در کشور با اولویت ویژه و هم فکری کامل با کلیه متولیان و ذی نفعان مدنظر قرار گیرد تا برمبنای آن، سیاست های لازم مشخص و تصمیم گیری شود.

*سابقه پرورش در ایران به کجا می رسد؟

سال ۱۳8۴ مؤسسه تحقیقات شیلات ایران از سازمان محیط زیست، مجوز ورود ماهی تیلاپیا را برای پرورش آزمایشی تقاضا کرد و این سازمان با اجرای یک پایلوت در شهر یزد موافقت و ادامه کار یا توقف پرورش را منوط به بررسی نتایج حاصله کرد. برای این پروژه ایستگاه تحقیقاتی شیلاتی شهرستان بافق تجهیز شد و در سـال ۱۳87 دو گونه غیربومی تیلاپیا در دو تیپ قرمـز (هیبرید) و سـیاه (تیلاپیای نیل) از کشور اندونزی وارد شده و مورد پرورش آزمایشی قرار گرفتند تا به صرفه و عملی بودن آنها بررسی شود. این مرکز تا به امروز فعالیت های خود را در زمینه پرورش تیلاپیا در سیستم های مختلف ادامه داده و اکنون مرجع معتبری در این خصوص به شمار می رود.

طبق این گزارش، سپس بدون موافقت سازمان محیط زیست، پرورش گونه زیلی در پژوهشکده آبزی پروری آب های جنوب کشور در شهر اهواز نیز انجام شد و تجربه تکثیر و پرورش آن مورد بررسی قرار گرفت. در سال های گذشته، بخش خصوصی بدون مجوز از سازمان محیط زیست، به پرورش تیلاپیا در مناطق مختلف کشور اقدام کرد و هیچگونه نظارت یا محدودیتی نیز از طرف شیلات اعمال نشد یا امکان آن وجود نداشت. هم اکنون فروش بچه ماهی و خود ماهی و فیله تیلاپیا در کشور رایج است.

سال ۱۳۹7، سازمان حفاظت محیط زیست با پرورش تیلاپیا در چهار استان موافقت کرد که بجز یزد، شامل سمنان، بخشی از کرمان، خراسان جنوبی و قم بوده و سال ۱۳۹8، ۵۵۰ تُن تیلاپیا در این استان ها در مزارع دارای مجوز تولید شد. البته طبق نظر شیلات، مشخص است که در بیش از ۱۴ استان در مزارع غیرمجاز پرورش تیلاپیا تولید می شود که نهادهای مسئول در صدد تعطیلی این واحدها هستند. اقدام قابل توجه شیلات در این خصوص عدم صدور موافقت برای پرورش تیلاپیا بدون موافقت سازمان حفاظت محیط زیست است.

*وضعیت فعلی تولید تیلاپیا در كشور به کجا رسیده است؟

ورود تیلاپیا به کشور از ابتدا با مجوز مشروط سازمان حفاظت محیط زیست انجام شده است تا برمبنای نتایج حاصل، امکان سنجی آن برای توسعه در کشور بررسی شود. اما مرکز پژوهش ها معتقد است که با ورود بخش خصوصی به این موضوع، گسترش بدون رویه و مجوز آن در کشور صورت گرفت که تاکنون ادامه دارد و مطمئناً می تواند در آینده از نظر اکولوژیک و پایداری سرزمین و حفظ تنوع زیستی دارای عواقب بدفرجامی باشد. به علاوه، در سال ۱۳۹۰ این ماهی برای نخستین ار در رودخانه کارون در حوالی شهر اهواز مشاهده شد و همزمان اندکی از مزارع بخش خصوصی آن را به صورت غیرقانونی و آزمایشی مورد پرورش قرار داده بودند. گونه مشاهده شده از نوع گونه زیلی تشخیص داده شد که به واسطه کوچکی جثه، گونه ای اقتصادی و بازارپسند نیست. سپس این‌گونه کم وبیش به همه رودخانه ها و تالاب‌‌های استان خوزستان، خصوصاً تالاب شادگان رسید. با توجه به محیط مناسب و سازگاری بالای این‌گونه در مقابل آب‌ها شیرین و شور که این تالاب واجد آن است، به سرعت زادوولد کرد و به صورت گونه غالب درآمد، به طوری که 6۰ تا 7۰ درصد صید در تالاب شادگان را ماهی تیلاپیا تشکیل داد که همچنان ادامه دارد. در سال های بعدی هم دو گونه دیگر شامل تیلاپیای آبی (اورئوس) و تیلاپیای نیل هم در رودخانه ها و تالاب‌‌ها استان مشاهده شد. به این ترتیب در حال حاضر با گونه زیلی، سه گونه از این ماهیان در آب‌ها استان خوزستان مشاهده شده است.

تأثیر منفی این ماهیان بر جمعیت و صید مردم محلی از کاهش ماهیان باارزش و اقتصادی و بومی به قدری بوده که معاش و حرفه آنها را به خطر انداخته است، به طوری که شورای پدافند غیرعامل خوزستان، در سال ۱۳۹۵ آن را به عنوان یکی از تهدیدات زیستی خوزستان معرفی کرده است. از طرفی استان خوزستان از نظر برخورداری از گونه های بومی باارزش حفاظتی و ژنتیکی و اقتصادی ماهی، مهمترین استان کشور بوده و در آب‌ها داخلی این استان بیش از ۲۰ گونه ماهی وجود دارد که عمدتاً بومی و منحصربه فرد کشور و منطقه و بعضاً جهان هستند که ازجمله می توان به ماهی بِنّی، شِلِج، حِمری و اسبله بین النهرین اشاره کرد که منحصربه فردند و آب‌ها هورالعظیم خاستگاه اصلی آنان است و به دیگر مناطق استان نیز برده شده اند. هم اکنون صید ماهی از رودخانه کارون در حوالی اهواز دارای تعداد زیادی ماهی تیلاپیاست که ارزش بازاری بسیار کمتری نسبت به دیگر گونه های بومی دارند.

برای حضور این ماهیان در آب های استان دو دلیل وجود دارد: اول از آب های مشترک با کشور عراق، که در سال های گذشته آن ها را وارد کرده و در استخرهای خاکی پرورش داده است و دوم از طریق واردات داخل یا مراکز تحقیقاتی یا بخش خصوصی داخلی.