بعد از یک بحران کرونایی بزرگ که احیای رشد اقتصادی هند را به شدت عقب انداخت، حالا اقتصاد این کشور دارد دوباره جان می‌گیرد؛ و مصرف‌کنندگان ثروتمند بالاخره به مراکز خرید برگشته‌اند. اما این حرف در مورد طبقات دیگر جامعه هند صدق نمی‌کند.

در یک فروشگاه لوازم خانگی برقی در رامپال چوک (محله‌ای در دهلی نو)، قفسه‌ها خالی‌اند و فروش بسیار کم شده است. تاجندار سینگ صاحب این فروشگاه می‌گوید در ماه‌های اخیر بدترین وضع فروش را تجربه کرده. حتی سال پیش که دولت هند قرنطینه‌های سفت و سخت کرونایی را اعمال کرد و اقتصاد این کشور تقریباً تعطیل شد هم اوضاع این‌قدر بد نبود.

این روزها این هراس وجود دارد که طبقه متوسط هند و میلیون‌ها نفری که قاعدتاً روزی به این طبقه خواهند پیوست، دیگر مثل سابق دارای قدرت خرید نباشند. سینگ می‌گوید: «پارسال همین روزها بین ۱۵ تا ۲۰ دستگاه ماشین ظرفشویی می‌فروختیم. امسال فقط دو دستگاه فروختیم.»

البته آمار رسمی حاکی از آن است که اقتصاد هند در فاصله ماه‌های ژوئیه تا سپتامبر رشدی ۸.۴ درصدی داشته و این در قیاس با رقم مشابه پارسال که ۷.۴ درصد بود قطعاً پیشرفت محسوب می‌شود. اما این عدد درواقع دارد آسیب شدیدی را که بحران کرونا به اقتصاد هند زد پنهان می‌کند. واقعیت این است که حتی پیش از بروز بحران کرونا هم اقتصاد هند با مشکل ایجاد فرصت‌های شغلی کافی برای جمعیت جوان و عظیم خود روبرو بود. اما با بروز بحران کرونا در هند اوضاع خیلی بدتر شد. در دو موج بزرگ ابتلا در این کشور، صدها هزار نفر (که برخی‌شان در آمار رسمی هم نیامدند) جان خود را از دست دادند و میلیون‌ها نفر به فقر کشیده شدند و کشور تقریباً یک سال از رشد درست اقتصادی محروم ماند.

بر اساس آمار دولتی هند، دو سال پیش (یعنی وقتی هنوز بحران کرونا رخ نداده بود) بازده اقتصادی هند چهار درصد بیشتر از حالا بود. احیای ضعیف و ناهماهنگ اقتصاد هند حالا دارد فشار سنگینی را بر نارندرا مودی نخست وزیر این کشور اعمال می‌کند تا تدابیر تازه‌ای برای رشد اقتصادی هند بیندیشد. این فشارها همچنین ناظر بر مشکلات درازمدتی می‌شود که اقتصاد هند از مدت‌ها پیش با آن‏ها ‏‏مواجه بوده است: کاهش تقاضا، مشکلات بخش تولید و غیره. البته از حق نباید گذشت که برنامه‌های دولت هند در واکسیناسیون سریع تاثیر خوبی در روند بهبود وضع اقتصادی این کشور داشت و شاید در درازمدت نیز تاثیر آن بیشتر احساس شود. پریانکا کیشور رئیس بخش هند و آسیای جنوب شرقی در موسسه پژوهشی آکسفورد اکانامیکز پیش‌بینی کرده که اقتصاد هند در سال آینده رشد ۷.۸ درصدی را تجربه کند؛ یعنی ۲.۵ درصد بیشتر از آنچه که در سال ۲۰۱۹ تجربه کرد.

در دهه ۱۹۹۰ میلادی، هند اقتصادش را آزاد کرد و راه را برای سرمایه‌گذاری‌های عظیم هموار کرد. رشد در دو دهه بعد از آن به شدت افزایش یافت و این چشم‌انداز وجود داشت که هند قادر است روزی به عنوان کارخانه جهان، جایگزین چین شود. اما مسیری که هند به سمت صنعتی‌سازی طی کرده بسیار ناهموار بوده است و ناتوانی این اقتصاد در جذب شغل‌های تولیدی کم‌مهارت (شبیه آنچه که در چین وجود داشته) احتمالاً یکی از مهم‌ترین ناکامی‌های اقتصاد هند در سال‌های اخیر بوده است.

اقتصاددانان به خصوص از بابت نرخ آهسته ایجاد فرصت‌های شغلی در هند ابراز نگرانی کرده‌اند و معتقدند که تداوم این وضع به شدت به تقاضا ضربه خواهد زد. ماهش ویاس مدیر اجرای مرکز نظارت بر اقتصاد هند می‌گوید: «این یک چرخه باطل است. اگر نرخ اشتغال همین طور رو به کاهش باشد، سرمایه‌گذاری‌های جدید با مشکل مواجه خواهند شد. از آن طرف هم اگر سرمایه‌گذاری جدید در کار نباشد، هند نمی‌تواند شاهد فرصت‌های شغلی جدید باشد.»

از نظر ماهش ویاس، عدم تمایل نارندرا مودی نخست وزیر هند به خرج‌کردن دارد به ضرر اقتصاد هند تمام می‌شود: «امسال در قیاس با سال گذشته، ۶۵ درصد مالیات بیشتر جمع‌آوری شده، با این حال دولت هند تنها ۱۰ درصد بیشتر از سال گذشته خرج کرده است. این یعنی دولت تلاش نکرده که به مشکلات موجود رسیدگی واقعی کند.»

در ماه نوامبر، نیرمالا سیتارامان وزیر دارایی دولت مودی اعلام کرد که دولت مرکزی قصد دارد ۶.۳ میلیارد دلار در اختیار دولت‌های ایالتی هند بگذارد تا آن‏ها ‏‏به خرج‌کردن برای احداث زیرساخت‌ها تشویق شوند. در ماه اوت هم دولت سهامی به ارزش ۸۱ میلیارد دلار را در دارایی‌های دولتی از جمله فرودگاه‌ها، ایستگاه‌های قطار و استادیوم‌ها به فروش گذاشت. اما مشخص نیست که این تدابیر باعث افزایش سرمایه‌گذاری در هند شده است یا نه.

به رغم تمام این ضعف‌ها در اقتصاد هند، به نظر می‌رسد که بازار بورس هند دارد وضعیت خوبی را تجربه می‌کند و مصرف‌کنندگان ثروتمند هم مشغول پول خرج‌کردن در مراکز خرید لوکس هستند. اینها همان افرادی هستند که در سال‌های پیش از بحران کرونا، اوقات و پول خود را صرف سفر به ایتالیا یا انگلیس و آمریکا می‌کردند و تعطیلات خود را در آنجا می‌گذراندند. به گفته ویلسون داس، مدیر فروشگاه کالکتیو در حومه ثروتمند گوروگرام دهلی که پالتوهای کشمیر و کیف‌های گران‌قیمت خارجی می‌فروشد، این روزها وضعیت فروش کالاهای لوکس در هند خیلی خوب است. او می‌گوید امسال تعداد کیف‌های ورساچه که توانسته بفروشد بسیار بیشتر از سال‌های قبل بوده است. فروش کلی فروشگاه او امسال در قیاس با سال ۲۰۱۹ حدود ۳۰ درصد بیشتر شده است و این آمار تازه مربوط به زمانی است که فروش کریسمس هنوز آغاز نشده بوده است. مشتریان او ترکیبی از مدیرعامل‌های شرکت‌های بزرگ هند و همین‏طور طبقه ثروتمند جدید هند هستند.

یکی از نکاتی که در سال‌های اخیر در مورد اقتصاد هند در رسانه‌ها مورد توجه قرار گرفته است، به نحوه محاسبه رشد اقتصادی این کشور مربوط می‌شود. هند در سال ۲۰۱۵ روش جدیدی را برای محاسبه رشد اقتصادی در پیش گرفت که مبتنی بر آمار و ارقام مربوط به اقتصاد رسمی است؛ یعنی آماری که اکثراً از شرکت‌های بزرگ درمی‌آید. فرض بر این است که بخش غیررسمی اقتصاد هند که کشاورزان، کارگران روزمزد، رانندگان ریکشا و میلیون‌ها هندی دیگر در آن مشغولند، همگام با بخش رسمی رشد می‌کند.

اما در دوران کرونا شاهد آن بودیم که بخش غیررسمی اقتصاد هند به شدت ضربه خورد و این ضربه باعث شد هماهنگی فرضی آن با رشد اقتصاد رسمی از بین برود. آمار درست و دقیقی از اقتصاد غیررسمی هند وجود ندارد، اما تخمین زده می‌شود که ۹۰ درصد از نیروی کار هند در این بخش مشغول به کارند. از زمان آغاز بحران کرونا، حدود ۱۰ میلیون هندی که شغل‌های استاندارد و نسبتاً ثابت داشته‌اند هم شغل خود را از دست داده‌اند و بنابراین مجموعه آمارها در مورد اقتصاد هند حالا چندان قابل اطمینان به نظر نمی‌رسد؛  چون عملاً موارد زیادی از تحولات نام‏برده در آن لحاظ نشده است.

برخی شاخص‌های اقتصادی دیگر هم حاکی از ضعف هستند. تولید صنعتی در هند در ماه سپتامبر به میزان دو درصد کاهش یافت. همچنین احتمالش هست که این رویه بدتر هم بشود؛ چون تولیدکنندگان به شدت با مسئله‏‏‏ اختلال در زنجیره‌های تامین مواجه هستند.

در ماه اکتبر، فروش اتومبیل و موتور در هند نیز در قیاس با مدت مشابه در سال ۲۰۱۹ میلادی به میزان ۲۵ درصد کاهش نشان داد. این یعنی کم‌ترین میزان فروش اتومبیل و موتور در هند در ده سال اخیر ثبت شده است. از نظر کیشور، تمام این عوامل نشان‌دهنده خستگی اقتصاد هند و عقب‌ماندنش از رشد هستند.

آکاش میتال که در همان محله رامپال چوک در دهلی نو مغازه فروش لوازم خانگی دارد، می‌گوید فروشش در قیاس با سال ۲۰۱۹ میلادی حدود پنجاه درصد کم شده است. او لوازم برقی مختلفی از ماشین لباس‏شویی گرفته تا لپ‌تاپ و وسایل آشپزخانه را می‌فروشد و معمولاً طیف گسترده‌ای از مشتریان هندی را در مغازه خود می‌دید. اما حالا می‌گوید: «مردم پول زیادی در دست ندارند. همچنین از این نگران‌اند که دولت بخواهد دوباره قرنطینه‌های جدیدی را اعمال کند و به همین خاطر ترجیح می‌دهند زیاد پول خرج نکنند تا برای چنان شرایطی آماده باشند.» میتال معتقد است که حالا مردم در مورد خرید کوچک‌ترین لوازم خانگی هم صرفه‌جویی می‌کنند و حتی در زمان جشن دیوالی (بین اکتبر تا نوامبر) که اکثر خانوارها لوازم جدید می‌خرند هم وضع فروش بد بوده است.

نکته این‏جاست که تمام آن فرصت‌های شغلیِ ازدست‌رفته در زمان بحران کرونا، دیگر برنگشته‌اند و بنابراین بخش زیادی از مصرف‌کنندگان نیز به بازار برنگشته‌اند. کانل کاندو اقتصاددان هندی در بانک سوسیته‌جنرال در این خصوص می‌گوید: «احیای اقتصاد هند کاملاً ضعیف بوده و میزان اعتماد مصرف‌کنندگان همچنان در پایین‌ترین سطح خود است. پس انتظار زیادی نمی‌توان داشت.»

این در حالی است که بر اساس آمار رسمی، نرخ بیکاری در هند در ماه اکتبر ۷.۷۵ درصد بوده و پیشرفت خوبی در قیاس با ماه می و نرخ بیکاری ۱۱.۸۴ درصدی در آن داشته است. اما نکته این‏جاست که در دو سال اخیر، بسیاری از افرادی که شغل‌های رسمی و ثابت داشته‌اند شغل خود را از دست داده‌اند و حالا در بخش غیررسمی و با درآمد کمتر مشغول به کارند و طبعاً اصلاً نمی‌توانند مثل سابق پول خرج کنند. برخی از آن‏ها ‏‏حتی به روستاها رفته‌اند و در مزارع کار می‌کنند و حتی دیگر دنبال شغل‌های رسمی هم نمی‌گردند. این وضعیتی استثنایی در اقتصاد هند است و ممکن است در آینده تبعات غیرقابل پیش‌بینی را نصیب این اقتصاد کند.