سوتلانا موژافا که مدیر چند فروشگاه زنجیره‌ای لباس‌فروشی در روسیه است، یک کلاه اسکی را از قفسه فروشگاه در مسکو بیرون می‌کشد و قیمتش را نشان می‌دهد: «ببینید، ۸۵ درصد تخفیف خورده!»

موژافا و بسیاری از مدیران دیگر در حوزه خرده‌فروشی در روسیه این روزها به مشتریانی دلگرم هستند که به «گنج‌یاب» معروف شده‌اند: آن‏ها ‏‏ساعت‌ها در فروشگاه‌ها می‌چرخند تا اجناسی را پیدا کنند که تخفیف بالایی خورده‌اند‏. بعد از هفت سال بحران اقتصادی و کاهش درآمد خانوارها در روسیه، این نقشی است که به صورت ناگزیر نصیب عده‌ای از مردم شده است‏. آن‏ها ‏‏از یک طرف می‌خواهند استاندارد زندگی خود را حفظ کنند و از طرف دیگر به وضوح دچار کاهش قدرت خرید شده‌اند‏.

فروشگاهی که موژافا مدیرش است فامیلیا نام دارد و بر اساس الگوی کسب و کار فروشگاه‌های زنجیره‌ای آمریکایی تی‌جی مکس شکل گرفته است‏. روش آن‏ها ‏‏به این ترتیب است که اجناس را در آخر فصل به صورت عمده از برندها بخرند و سپس با قیمت تخفیف‌دار به مشتریان بفروشند‏.

موژافا می‌گوید: «شاید به نظرتان عجیب بیاید؛ اما کار ما در دوران‌های رکود و بحران اقتصادی رونق می‌گیرد‏. هرچه وضع اقتصادی مملکت بدتر شده باشد، بازدهی کسب و کار ما بیشتر می‌شود‏.» این روزها که نرخ تورم در روسیه به بالای هشت درصد رسیده و افزایش قیمت‌ها به دغدغه اصلی مردم بدل شده، کسب و کارهایی مثل فامیلیا جای خود را در زندگی مردم باز می‌کنند‏. از نظر موژافا علتش این است که در دوران‌های بحران، برندهای بزرگ دچار پیش‌بینی‌های اشتباه زیادی می‌شوند و درنتیجه حجم زیادی از اجناس روی دستشان می‌ماند‏. درست در همین زمان، آن دسته از مردم که بر حسب شرایط مقتصد شده‌اند، با پیش‌بینی‌هایی مخصوص به خودشان دست به خرید می‌زنند‏.

همین برند فامیلیا در ۹ ماهه اول سال ۲۰۲۱ رشدی ۳۱ درصدی را شاهد بوده و ۵۷ شعبه فروشگاهی جدید افتتاح کرده است‏. یک نمونه دیگر هم فیکس‌پرایس است که در حوزه خرده‌فروشی لوازم بهداشتی، اسباب‌بازی و مواد غذایی فعالیت می‌کند و درآمدش در قیاس با سال ۲۰۱۹، افزایش ۶۳ درصدی داشته و هر هفته ده فروشگاه جدید در روسیه باز کرده است‏. فیکس‌پرایس در دوران پرتورم روسیه آن قدر خوب عمل کرده که سهامش امسال در بورس لندن عرضه شد و بزرگ‌ترین عرضه عمومی یک شرکت خرده‌فروشی روسی را رقم زده است‏. صاحبنظران می‌گویند سیاست و نحوه قیمت‌گذاری در شعبات این فروشگاه باعث رشد سریع آن شد‏. دیمیتری کرسانف مدیرعامل فیکس‌پرایس گفته که رویکردش این است که برای جلوگیری از افزایش قیمت کالاها، به تغییر ویژگی‌های دیگر محصول -‏از جمله بسته‌بندی، طراحی یا اندازه- توجه نشان دهد و به مسئله افزایش قیمت به عنوان آخرین راه حل نگاه کند‏. تقریبا ۷۵ درصد از محصولاتی که در فروشگاه‌های فیکس‌پرایس فروخته می‌شوند قیمتی زیر ۱۰۰ روبل (حدود ۱‏.۳۵ دلار) دارند‏.

از نظر مدیرانی مثل موژافا و کرسانف، رفتار خریداران روس در سال‌های پرتورم اخیر درواقع رفتاری تطبیق‌پذیر بوده است‏. این ویژگی حتی به صورت سنتی هم در اقتصاد روسیه دیده شده است‏. درواقع شهروندانی که ابرتورم دهه ۱۹۹۰ را در روسیه تجربه کرده‌اند راهکارهای خودشان را برای بقا در زمان تورم دارند‏. معمولا با افزایش قیمت‌ها، خریداران ابتدا دست نگه می‌دارند و فقط مدتی بعد و با بررسی بازار به این نتیجه می‌رسند که چطور خریدهای خود را با تورم موجود تطبیق بدهند‏.

نرخ تورم رسمی در روسیه ظرف یک سال اخیر دوبرابر شده و حالا حدود ۸‏.۱ درصد است‏. اما از آن‏جا که تغییر قیمت مواد غذایی بسیار شدید بوده، طبقه کم‌درآمد با مشکلات معیشتی زیادی مواجه بوده است‏. بر اساس آمار بانک مرکزی روسیه، فشار تورم بر خانوارهای بی‌پس‌انداز در این کشور بسیار بیشتر از نرخ رسمی و حدود ۱۸ درصد است‏. در واکنش به این وضعیت، نرخ بهره به شدت افزایش یافته تا جلوی سیکل تورمی را بگیرد‏. با این حال، دو سوم از مردم روسیه در نظرسنجی‌ مرکز لوادا اعلام کرده‌اند که بزرگ‌ترین مشکل‌شان -غیر از کرونا، فساد، نداشتن بیمه و مسائل دیگر- تورم است‏.

در شرایطی که غول‌های آنلاین هم در روسیه به خصوص در دوران کرونا رشد زیادی داشته‌اند، به نظر می‌رسد آینده خرده‌فروشی‌هایی مثل فامیلیا که حضور آنلاین ندارند از جهاتی در خطر باشد‏. رشد خرید آنلاین در روسیه در ماه‌های اخیر به صورت انفجاری بوده و احتمال آن که غول‌های آنلاین قادر شوند سهم بسیار بیشتری از بازار را نصیب خود کنند کاملا بالاست‏.