انرژی به عنوان یکی از عوامل مهم در تولید و از ضروری ترین محصولات نهایی جایگاه ویژه ای در توسعه اقتصادی کشورها دارد. در ایران گستردگی منابع انرژی و آثار سوء مصرف آن بر آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی،‌ برنامه ریزی برای مصرف آن را در اولویت قرار داده است. سیاست های صرفه جویی در مصرف انرژی، یکی از سیاست هایی است که با اتکا بر بهبود کارآیی انرژی اجرا می شود. با پیشرفت فناوری، مصرف انرژی به طور مستقیم کاهش پیدا می کند، اما پیشرفت فناوری در کنار بهبود کارآیی انرژی، رشد اقتصادی را بهبود می بخشد و در نتیجه تقاضای جدیدی برای انرژی ایجاد می کند. بنابراین انرژی صرفه جویی شده به وسیله بهبود کارآیی انرژی تا حدی با افزایش مصرف انرژی جبران می شود. این بخش از دست رفته از صرفه جویی بالقوه انرژی را، «اثر بازگشتی» می نامند.

«اثربازگشتی» در انرژی از آنجایی نشات می گیرد که ارتقای کارآیی انرژی به کاهش قیمت های موثر انرژی منجر می شود. اثر بازگشتی به سه دسته مستقیم، غیرمستقیم و گستره اقتصادی تقسیم می شود. در «اثر بازگشتی مستقیم»،‌ بهبود کارآیی انرژی به افزایش تقاضای خدمات انرژی و در نتیجه، افزایش مصرف خدمات انرژی منجر می شود. همین امر باعث می شود کاهش مورد انتظار مصرف انرژی تحقق پیدا نکند و اثر بازگشتی ایجاد شود.

در «اثر بازگشتی غیرمستقیم»، با افزایش کارآیی انرژی، قیمت خدمات انرژی کاهش و درآمد واقعی مصرف کننده افزایش پیدا می کند. این امر باعث می شود تقاضا برای سایر کالاها و خدمات افزایش پیدا کند و از آنجا که برای تولید این کالاها و خدمات به نهاده انرژی نیاز است، مصرف انرژی افزایش پیدا می کند.

در «اثر بازگشتی گستره اقتصاد»، کاهش قیمت حقیقی خدمات انرژی، قیمت کالاهای واسطه ای و نهایی را کاهش می دهد و این باعث مجموعه ای از تطبیق های جدید در قیمت ها و مقادیر تعادلی در اقتصاد می شود. هم چنین افزایش کارآیی انرژی رشد اقتصادی را بالا می برد که در نتیجه افزایش رشد اقتصادی، مصرف انرژی افزایش پیدا می کند.

یک پژوهش ایرانی اثربازگشتی انرژی در اقتصاد ایران را بررسی کرده است. پژوهشگران در این مقاله به این نتیجه رسیدند که اگر چه بهبود کارآیی انرژی یک رویکرد سیاستی مهم برای کاهش مصرف انرژی است، اما اندازه بزرگ اثر بازگشتی باعث می شود صرفه جویی واقعی ناشی از بهبود کارآیی انرژی تا اندازه زیادی کاهش پیدا کند. بنابراین اثربازگشتی نقش مهمی در اثرگذاری سیاست های کارآیی انرژی بر صرفه جویی انرژی دارد.

برای مطالعه بیشتر « اثر بازگشتی انرژی در گستره اقتصاد ایران» را بخوانید. این مقاله در زمستان سال 1400 در نشریه پژوهش های اقتصادی منتشر شده است.