در چند دهه گذشته چین با حفظ ساختار نظام سیاسی، استفاده از مزایای داخلی و سیاست درهای باز در حوزه اقتصادی، به رشد اقتصادی چشم گیری رسید. باوجود اشتراک منافع بالای ایران و چین، در رویارویی با تهدیدهای منطقه ای و بین المللی، روابط پایداری بین دو طرف ایجاد نشده است. پرسش اصلی این است؛ چه متغیرهایی بر روابط ایران و چین اثر می گذارد و به شکل گیری روابط راهبردی و پایدار این دو کشور کمک می کند؟

روابط ایران وچین از منظر تاریخی سابقه ای طولانی دارد و قدمت آن را به بیش از 2 هزار و 600 سال پیش می رسانند. ترویج زبان فارسی در چین، حضور سفیر دائمی در این کشور و ترویج آیین مانوی در غرب چین از مهم ترین دستاوردهای ایران در این کشور پیش از میلاد مسیح  بود.

نفوذ فرهنگی ایران تا پیش از میلاد در چین به اندازه ای بود که به طور تقریبی در همه ایالات این کشور از واژگان فارسی استفاده می شد. اما شروع روابط دو کشور در دوران جدید از سال 1299 با قرارداد دوستی ایران و چین در رُم آغاز می شود که دو کشور با تبادل سفیر موافقت کردند. پیش از انقلاب، سیاست خارجی دو کشور در راستای برقراری و توسعه مناسبات شکل نگرفت اما پس از انقلاب و با خروج ایران از بلوک غرب، روابط اقتصادی به تدریج توسعه یافت. با این حال، هنوز از روابط ایران و چین از منظر اقتصادی و سیاسی پایدار توصیف نمی شود.

پژوهشگران ایرانی در یک بررسی تلاش کردند مولفه های کلیدی شکل دهنده به روابط راهبردی ایران وچین را شناسایی کنند. آن ها می گویند سه مزیت نسبی ایران در رابطه با چین شامل تامین انرژی پایدار، دسترسی امن ترانزیتی به آسیای میانه و شرق مدیترانه و ایجاد امنیت در جغرافیای این منطقه است.  در واقع چین برای حفظ چرخه ثبات و رشد اقتصادی در دهه های آینده به این سه مولفه در رابطه با ایران نیاز دارد. در مقابل، تامین زنجیره ارزش افزوده مشتقات انرژی، تکمیل زیرساخت های ترانزیتی و تسهیل دسترسی به منابع مالی از مزیت های چین برای اقتصاد ایران به شمار می رود.

امروز چین با مصرف حدود 25 درصد از انرژی جهان بزرگترین واردکننده نفت خام در جهان است از این رو تصمیم چین بر تعادل بازار انرژی جهان اثر چشم گیری دارد. نکته دیگر اینکه جغرافیای ایران با انزوا سازگاری ندارد و  بنابراین چین می تواند با استفاده از بنادر و خطوط ریلی به توسعه صادرات خود در خاورمیانه و کسب منافع بلندمدت اقدام کند. مسیرهای ارتباطی آماده ریلی بندرعباس به آذربایجان و بندرعباس به ترکیه از یک سو و مسیرهای درحال تکمیل چابهار-سرخس،  چابهار-افغانستان و اتصال ریلی کرمانشاه-عراق می تواند به تقویت حضور چین در غرب آسیا و آسیای میانه منجر شود.

برای مطالعه بیشتر مقاله «متغیرهای اقتصادی وسیاسی حاکم بر روابط راهبردی ایران و چین» را بخوانید. این مقاله در نشریه مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل در  زمستان سال گذشته چاپ شده است.