طوفان ریزگردها بخش مهمی از استان های کشور را در روزهای گذشته درگیر کرده و دو روز تهران را به آلوده ترین شهر جهان بدل کرد، ریزگردهایی که منشا آن به عراق و سوریه می رسد و امروز حتی به مشهد هم رسید. اما دلیل ریشه ای این ریزگردها را نه در عراق و سوریه بلکه باید در ترکیه جستجو کرد؛ پروژه ای با نام گاپ که در سال های آینده بسیار درباره آن خواهیم شنید.

پروژه آناتولی جنوب شرقی (Güneydoğu Anadolu Projesi‎ یا GAP) یک پروژه توسعه چند بخشی است که شامل سدسازی گسترده در مناطق جنوب شرق آناتولی ترکیه در بالا دست رودهای مهم دجله و فرات می شود. مسئولان ترکیه هدف اجرای این پروژه را بهبود زندگی بیش از 10 میلیون نفر از ساکن این منطقه که عمدتا کردنشین است اعلام کرده اند و می گویند اجرای آن باعث کاهش محرومیت و افزایش درآمد پایدار، رشد اقتصادی و ایجاد شغل خواهد شد. اما این ابر پروژه که طبق پیش بینی های اولیه بیش از ۱۰۰ میلیارد لیره ترکیه (بر اساس نرخ سال ۲۰۱۷) اعتبار نیاز خواهد داشت؛ چالش های جدی برای کشورهای پایین دستی ترکیه یعنی عراق و سوریه در پی خواهد داشت و دود آن یا بهتر است بگوییم خاکش به صورت گسترده به چشم مردم ایران خواهد رفت.

پروژه آناتولی جنوب شرقی یا گاپ که مناطق مختلفی از ترکیه را مانند آدیامان، باتمان، دیاربکر، غازی‌عینتاپ، کیلیس، سیرت، شانلی‌ اورفه، ماردین و شرناق را شامل می شود باعث کاهش بسیار شدید دبی و ورودی آب دو رودخانه دجله و فرات می شود زیرا طبق اعلام مسئولان ترکیه و برنامه ریزی های صورت گرفته 22 سد و 19 نیروگاه آبی بر روی رودخانه‌های دجله و فرات ساخته می شود که تعدادی از آن ها همچون سد آتاتورک و ایلیسو است. از 22 سد ساخته شده در این پروژه ۱۴ سد بر روی فرات، ۸ سد بر دجله ساخته می شود.پس از تکمیل، این طرح قرار است ۷٫۱ میلیون هکتار زمین کشاورزی را آبیاری و سالانه ۵۵ میلیارد کیلووات ساعت برق تولید کند. نخستین سازهٔ بزرگ که در این طرح ساخته شد، سد آتاترک بود که در سال ۱۹۹۲ تکمیل شد. سد آتاترک از لحاظ حجم کار ساختمانی پنجمین سد بزرگ جهان و از لحاظ تولید برق آبی نیز در دنیا سوم می‌باشد. سد آتاترک بزرگترین سد اروپا و ترکیه است.

از دیگر سدهای بسیار مهم این طرح ایلیسو است که روی رودخانه دجله ساخته و سال گذشته افتتاح شد. این سازه آبی از ورود ۵۶ درصد منابع آب دجله به خاک عراق جلوگیری می‌کند و تبعات زیست‌محیطی و تنش‌آفرینی میان کشورهای ترکیه عراق و ایران ایجاد خواهد کرد. پروژه گاپ به اعتقاد کارشناسان و همان گونه که شواهد آن حالا آشکار شده است باعث خشک شدن بستر رودخانه های دجله و فرات در عراق و سوریه و خشک شدن تالاب هایی همچون هورالعظیم می شود. با خشک و کم آب شدن تالاب هورالعظیم یک فاجعهٔ زیست‌محیطی در جنوب غرب ایران و کل ایران شکل خواهد گرفت؛ مرگ قریب‌ الوقوع این تالاب یک فاجعه بزرگ زیست ‌محیطی و انسانی در ایران به همراه خواهد داشت که طوفان ریزگردهای روزهای گذشته چشمه بسیار کوچکی از آن بود.

در سال های گذشته دولت ایران و عراق و سوریه دیپلماسی بسیار ضعیفی نسبت به ساخت پروژه عظیم گاپ در ترکیه داشته اند و به جز اعتراض های مقطعی هیچ اقدام بین المللی در این باره انجام نداده اند؛ موضوع مهمی که در سال های آینده بسیار درباره آن خواهیم شنید و با تبعات آن از جمله زندگی زیر خروارها خاک و ریزگرد باید بسازیم. به اعتقاد کارشناسان پروژه گاپ اگر چه برای ترکیه عمران و آبادانی به همراه دارد ولی در میان و طولانی مدت باعث افزایش تنش آبی در منطقه خواهد شد.