بحران کرونا باعث شد ده‌ها میلیون نفر از کارگران مهاجر روستایی که در شهرهای هند کار می‌کردند مجبور به ترک شهرها و بازگشت به زادگاه خودشان شوند. اما شاید دولت هند گمان نمی‌کرد این کارگران درنهایت زندگی در روستا و مشغول‌شدن به کشاورزی را به بازگشت به شهر و داشتن شغل‌های مدرن‌تر ترجیح بدهند. این مسئله حالا به تهدیدی برای امید و آرزوهای دولت هند در تبدیل اقتصاد این کشور به یک اقتصاد مدرن شده است.

در سالی که بحران کرونا آغاز شد، سهم کشاورزی از کل مشاغل در هند به میزان ۳ درصد افزایش پیدا کرد و به ۴۵.۶ درصد رسید. این اتفاق برای اولین بار در پانزده سال اخیر رخ داده است. این در حالی است که سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی هند کم‌تر از یک‌پنجم است.

اقتصاددانان هشدار داده‌اند که اگر دولت هند موفق نشود میلیون‌ها کارگر روستایی در این کشور را دوباره به مشاغل تولیدی و غیرکشاورزی قبلی برگرداند، احتمالش هست که رشد اقتصادی هند دچار کاهش شدید شود. سانتوش مهرورتا اقتصاددان و مقام ارشد سابق کمیسیون برنامه‌ریزی هند که تعیین استراتژی توسعه هند تا سال ۲۰۱۴ را برعهده داشت، در این خصوص هشدار داده و گفته که رشد نیروی کار روستایی درست برعکس آن چیزی است که باید در یک کشور در حال توسعه مشاهده شود.

وضعیت معکوس مهاجرت به صورت مشخص باعث تضعیف پتانسیل اقتصادی موجود در جمعیت جوان هند می‌شود. حدود دوسوم از جمعیت این کشور زیر چهل سال دارند؛ یعنی مشابه وضعیتی که باعث شد چین به رشد اقتصادی دورقمی برسد.

بنابر آمار مرکز پیو، حدود ۷۵ میلیون نفر در هند در سال ۲۰۲۰ میلادی در فقر شدید زندگی کردند؛ یعنی روزانه کمتر از دو دلار درآمد داشتند. تخمین‌های سازمان جهانی کار نشان می‌دهد که یک کارگر مزدبگیر در مناطق روستایی هند به صورت متوسط ۳۰۰ روپیه (۴ دلار) درمی‌آورد؛ در حالی که اگر در شهر کار مشابهی را انجام دهد روزی ۶ دلار می‌گیرد.

برخی کارگران روستایی که قبلاً در شهر کار می‌کردند اما حالا به روستا برگشته‌اند می‌گویند اهداف‌شان در زندگی تغییر کرده است. ویجای نایال ۲۴ ساله در آغاز بحران کرونا در سال ۲۰۲۰ در یک مرکز تلفن در حومه دهلی نو کار می‌کرد اما بعد از کرونا به روستایش در ایالت اوتارکاند (بخش هیمالیایی هند) برگشت. ویجای می‌گوید در روستا پول کم‏تری درمی‌آورد اما هزینه‌اش هم کم‏تر است و کیفیت زندگی‌اش در روستا بالاتر از شهر است: «در دوران بحران فهمیدم خانواده و نزدیکی به آنها چقدر برایم مهم است.»

نحوه مدیریت بحران کرونا و قرنطینه‌های شدیدی که دولت هند اعمال کرد روی کارگران تاثیر زیادی داشت. تعطیلی شهرها باعث شد بزرگ‌ترین موج مهاجرت در داخل هند (از زمان استقلال این کشور در سال ۱۹۴۷) صورت بگیرد و میلیون‌ها نفر مجبور به ترک شهرها شوند. در ماه‌های آغازین بحران کرونا همواره می‌شد کارگران را دید که با هر وسیله ممکن، اتوبوس، دوچرخه، قطار یا حتی پای پیاده دارند به روستاهایشان برمی‌گردند.

عده‌ای از این کارگران البته با فروکش‌کردن بحران کرونا به مشاغل شهری خود برگشتند. اما مثلاً بهار سال گذشته هند دوباره با موج شدیدی از کرونا مواجه شد که عدم قطعیت وضعیت مشاغل و حضور کارگران در شهرها را بیشتر کرد. درواقع آنها به این فکر افتادند که هزینه‌ای که برای کار و زندگی در شهر می‌دهند بیش از اندازه زیاد است.

اقتصاددانان هند تخمین زده‌اند که در یک سالِ منتهی به ژوئن ۲۰۲۰، حدود ۳۲ میلیون نفر در این کشور مشغول کار کشاورزی بوده‌اند. این وضع در سال بعد هم ادامه یافت. سهم کشاورزی در اشتغال در یک سالِ منتهی به ژوئن ۲۰۲۱ به میزان ۱.۴ درصد نسبت به سال قبل افزایش نشان داد.

ساچیداناد شوکلا اقتصاددان ارشد گروه ماهیندرا در هند (که کسب و کارهای فن‌آوری اطلاعات و ساخت وسایل نقلیه را تحت پوشش دارد) از جمله چهره‌هایی است که اعتقاد دارند کارگران بالاخره دوباره سر مشاغل‌شان در شهرها برخواهند گشت چون بخش کشاورزی توان آن را ندارد که زندگی این همه آدم و خانواده‌هایشان را در آینده تامین کند.

اما ویجای نایال با او موافق نیست. ویجای که حالا در روستای زادگاهش با جمعیت ۱۴۰۰ نفر زندگی می‌کند، می‌گوید کدخدای روستا حساب کرده که در پنج سال گذشته حدود ۲۵۰ جوان برای کار به شهر رفته بودند اما اکثر آنها در دو سال اخیر به روستا برگشته‌اند و مهارت‌هایشان حالا در اینجا هم به درد می‌خورد و بعضی‌هایشان حتی کسب و کار هم راه انداخته‌اند.

ناوین سینگ ۲۹ ساله هم یکی از آنهاست که در سال ۲۰۲۰ به روستا برگشت اما قبلش در یک کارخانه کاشی‌سازی در حومه دهلی نو کار می‌کرد. او جزو افرادی بود که با تعطیلی کرونایی کارخانه‌ها، پای پیاده به سمت خانه حرکت کرد چون هیچ وسیله نقلیه‌ای گیر نمی‌آورد. او می‌گوید در هشت ماه اولی که به روستا برگشت، با قرض زندگی کرد اما در این مدت زمین پدرش را احیا کرد و در آن سیب، هلو، آلو و گلابی کاشت و حالا از فروش محصولش پول درمی‌آورد. البته کارهای ساختمانی را هم در روستا انجام می‌دهد.

ناوین برنامه‌اش این بود که در شهر شغل پردرآمدتری پیدا کند و به تدریج زن و بچه‌اش را به دهلی بیاورد تا بچه در شهر مدرسه برود. اما بحران کرونا همه‏ چیز را تغییر داد. کارخانه کاشی‌سازی که محل کارش بود از اول بحران کرونا تعطیل شد و هنوز هم باز نشده است. او می‌گوید حتی اگر شغل دیگری هم در شهر پیدا کند احتمال بازگشتش به دهلی کم است. ناوین می‌گوید: «در روستا خیلی باید کار کنی اما امید به آینده هست و در دوران سختی هم حامی داری.»

رشد اقتصادی هند در دو دهه اخیر باعث شد میلیون‌ها نفر از جوانان برای شغل‌های ساخت و ساز و کارگری در کارخانه، به شهرها بیایند. عده‌ای از آنها در شغل رانندگی یا دستفروشی پیشرفت کردند و برای خودشان کسب و کاری درست کردند. نیروی کار باسوادتر هم در بخش‌های خدمات مالی، آی‌تی و خرده‌فروشی مشغول به کار شدند.

اما تعداد افرادی که در بخش تولید در هند مشغول به کار بودند ظرف چهار سال اخیر تقریباً نصف شده است. از نظر کومار کاندو اقتصاددان هندی در بانک سوسیته‌ژنرال فرانسه، این یک بلای بزرگ برای اقتصاد هند است. البته وزیر دارایی هند اخیراً اعلام کرده که دولت این کشور برنامه‌هایی برای تقویت تولید داخلی و به‌کارگیری میلیون‌ها نیروی کار در این بخش دارد. اما مشکل اینجاست که در حال حاضر، تنها نیمی از جمعیت در سن کار در هند، به دنبال کار می‌گردند یا سر کار هستند. این یکی از ضعیف‌ترین درصدهای مشارکت نیروی کار در جهان است. این در حالی است که جمعیت هند رو به افزایش است و سالانه چهار میلیون نفر جوان دیگر وارد سن کار می‌شوند.

بنا بر گزارش انستیتو جهانی مک‌کینزی، هند برای آن‏که پتانسیل اقتصادی خود را محقق کند باید تا سال ۲۰۳۰ میلادی حدود ۹۰ میلیون شغل غیرکشاورزی به وجود بیاورد و ۳۰ میلیون نفر از افرادی را که در بخش کشاورزی مشغول به کارند، جذب بخش غیرکشاورزی کند. اگر این اتفاق نیفتد، احتمال رکود اقتصادی در هند بالا می‌رود.

شریش سانکه اقتصاددان ارشد مک‌کینزی در این خصوص می‌گوید: «ده‌ها میلیون نفر باید در بخش‌های ساخت و ساز و تولید در هند به کار گرفته شوند و این یعنی به نرخ رشد اقتصادی هشت درصدی نیاز است.» این در حالی است که در یک سال منتهی به مارس ۲۰۲۰، رشد اقتصادی هند چهار درصد بود و کاهشی ۷.۳ درصدی را نسبت به سال قبل‏ترش نشان می‌داد. بانک جهانی پیش‌بینی کرده که در سال مالی جاری، رشد اقتصادی ۸.۳ درصدی در هند رخ بدهد. اما کشور باز هم نمی‌تواند به وضعیتی مشابه آنچه که پیش از بحران کرونا تجربه می‌کرد بازگردد. ساخت و ساز مسکونی و تجاری در هند در سال گذشته نسبت به سال ۲۰۲۰ در هند افزایش نشان داد اما باز هم پایین است. سال گذشته ۲۳۰ هزار واحد مسکونی جدید به بازار عرضه شد که کمتر از نصف واحدهای مسکونی مشابه در سال ۲۰۱۰ میلادی بود.

برخی صاحب‏نظران معتقدند کند شدن اقتصاد هند حتی پیش از بحران کرونا ناشی از سیاست‌های کنترلی دولت نارندرا مودی در عرصه مالیات و قوانین مشابه بوده است و کسب و کارها به این سیاست‌ها واکنش مثبتی نشان نداده‌اند. با این حال، وضعیت کسب و کارها در دوران کرونا حتی سخت‌تر شده. شرکت نیتیش که تولیدکننده کفش ورزشی در ایالت هارایانا در شمال هند است، از سال ۲۰۲۰ تاکنون مجبور شده عذر پنجاه نفر از سیصد کارگرش را بخواهد و میزان تولید هم ۳۰ درصد پایین آمده. دیپاک کاشیک یکی از روسای این شرکت می‌گوید از سیاست‌های دولتی سر درنمی‌آورد و نمی‌داند که بالاخره امسال چه وضعیتی در تولید خواهند داشت و به همین خاطر برای خرید مواد خام هم تردید دارد.

به نظر می‌رسد این عدم قطعیت و بی‌اطمینانی به آینده بزرگ‌ترین مشکل اقتصاد هند در بخش تولیدی باشد.