تاسیس و راه اندازی مناطق آزاد تجاری-صنعتی از سیاست های اقتصاد منطقه ای است. این سیاست در دهه های گذشته مورد توجه سیاستگذاران ایرانی قرار گرفته است. برنامه ریزان اقتصادی باتوجه به نمونه های موفق مناطق آزاد در دنیا، تلاش  کردند کشور بدون تحمل معایب جهانی شدن تا اندازه ای از مزایای تجارت آزاد بهره مند شود. به عبارت دیگر، تاسیس مناطق آزاد تجاری، برای کشورهای جهان سوم این امکان را فراهم می کند تا بدون رها کردن همه مکانیسم های کنترل اقتصادی، به صورت بخشی و منطقه ای به فرایند جهانی شدن اقتصاد متصل شوند و با ارائه عملکرد مطلوب از مزایای تجارت آزاد بهره ببرند. از این رو در دهه های اخیر، تاسیس مناطق آزاد در جهان به ویژه در کشورهای درحال توسعه، رشد چشم گیری را تجربه کرده است.

یک بررسی ایرانی تلاش کرده اثر منطقه آزاد انزلی بر رشد و توسعه اقتصادی گیلان را بررسی کند. انزلی از مهم ترین بنادر شمالی ایران در حاشیه جنوب غربی دریای خزر و در غرب دلتای سفیدرود در استان گیلان است. بررسی ها نشان می دهد در بین هفت منطقه آزاد کشور، از سال 1373 تا 91، سهم انزلی از کل صادرات انجام شده در کشور 14.1 درصد بوده است  درحالی که از سال 80 تا 88 سهم این منطقه از کل واردات به مناطق آزاد کشور 71 درصد و در سال 88 تا 91، این سهم 61 درصد بوده است. هم چنین،  از سال 88 تا 91 در بحث سرمایه گذاری خارجی جذب شده در مناطق آزاد، سهم انزلی از کل سرمایه گذاری خارجی جذب شده در مناطق آزاد ایران 3 درصد بوده است. بررسی تعداد شاغلان در منطقه آزاد انزلی در پایان سال 97 گویای اشتغال 21 هزار و 181 نفر است که سهم 7 درصدی از کل شاغلان مناطق آزاد ایران را نشان می دهد.

با این وجود، بررسی های پژوهشگران ایرانی نشان می دهد به جز 2 سال، در بقیه سال های پس از تاسیس منطقه آزاد انزلی، اثر این منطقه بر ارزش افزوده کشاورزی استان گیلان منفی بوده است. هم چنین تاسیس منطقه آزاد انزلی اثر معناداری بر توسعه بخش کشاورزی استان گیلان نداشته و اثر این منطقه بر بخش خدمات استان هم معنادار نبوده است. یافته های پژوهشگران نشان می دهد تاسیس منطقه آزاد انزلی اثر معناداری بر افزایش سرانه تولید ناخالص داخلی استان گیلان هم بر جای نگذاشته است.

در این مقاله نوشته شده منطقه آزاد انزلی نتوانسته به یکی از اهداف اساسی خود که توسعه اقتصادی استان گیلان است برسد. بنابراین ضرورت دارد در گام نخست، با بررسی ساختار کارکردی منطقه آزاد انزلی، بازنگری در عملکرد آن انجام شود تا گیلان بهتر و بیشتر از آثار سرریز منطقه آزاد بهره مثبت ببرد. علاوه بر این، با توجه به عدم موفقیت انزلی به عنوان منطقه آزاد تجاری، بهتر است پیش از تاسیس مناطق آزاد، ارزیابی دقیقی از تجربه سایر مناطق انجام شود تا با تاسیس مناطق آزاد جدید، شاهد آثار سرریز منفی آن بر استان های پیرامون نباشیم.

برای مطالعه بیشتر مقاله «تاثیر منطقه آزاد انزلی بر رشد و توسعه اقتصادی استان گیلان» را بخوانید. این مقاله در نشریه پژوهش های اقتصادی در زمستان سال 1400 منتشر شده است.