پیروزی طالبان در افغانستان به شدت روی افق منطقه‌ تاثیر گذاشته و همسایگان افغانستان را نگران کرده است‏. کشورهای کوچک آسیای مرکزی که خطر بی‌ثباتی سیاسی و هجوم آوارگان را هر لحظه حس می‌کنند، این وضعیت را بسیار برای آینده خود چالش‌انگیز می‌دانند‏. با این حال، قدرت‌های بزرگ‌تر مثل روسیه، چین، ایران و پاکستان هم دغدغه‌های خودشان را در خصوص اوج‌گیری طالبان در افغانستان دارند‏.

دو قدرت بزرگ منطقه‌ای یعنی چین و روسیه تمایل زیادی دارند که نفوذ خود را در آسیای مرکزی افزایش بدهند؛ هر چند آن‏ها اهداف کاملا مختلفی را از این افزایش نفوذ دنبال می‌کنند‏. با خروج آمریکا از معادله قدرت در افغانستان، حالا وضعیت نفوذ قدرت‏‌های دیگر کاملا پیش‌بینی‌ناپذیر شده است‏.

واقعیت این است که قدرت‌های منطقه‌ آسیای مرکزی از اوج‌گیری طالبان در افغانستان خیلی شگفت‌زده نشدند؛ یا حداقل به اندازه کشورهای غربی جا نخوردند‏. معضلات دائمی در افغانستان و ضعف دولت اشرف غنی بر همسایگان افغانستان پوشیده نبود و سهولتِ به قدرت‌رسیدن طالبان نیز زاییده همان وضع بود‏. اما آنچه رهبران کشورهای آسیای مرکزی را درباره آینده این منطقه بسیار نگران کرده است این است که چطور باید بی‌ثباتی‌های ناشی از بحران افغانستان را مدیریت کنند‏.

کشورهای تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان در پی به‌قدرت‌رسیدن طالبان سعی کرده‌اند مناطق مرزی خود با افغانستان را مستحکم کنند تا هم از بحران نظامی و هم از بحران آوارگان جلوگیری شود‏. این کشورها خودشان با نرخ بالای فقر مواجه‌اند و در دوران کرونا نیز وضعیت برایشان بدتر شده است‏. برخی از کشورهای آسیای مرکزی که به افغانستان برق صادر می‌کردند، حالا نمی‌دانند با دولت طالبان که قادر به پرداخت هزینه برق صادراتی نیست چه کنند‏. حتی احتمالش هست که آن‏ها در آینده نزدیک به قطع صادرات برق به افغانستان روی بیاورند‏. این خودش باعث ایجاد بحران به خصوص در شهرهای افغانستان خواهد بود‏.

ازبکستان کشوری است که در میان کشورهای آسیای مرکزی احتمالا بیشتر از همه تمایل دارد با طالبان وارد گفت‏وگو شود‏. محصور بودن این کشور در خشکی مسلما یکی از علل اصلی تمایل ازبکستان به برقراری ارتباط با طالبان است‏. درواقع ازبکستان می‌داند که اگر این کار را نکند، دستش از رسیدن به بازارهای آسیای جنوبی به کل کوتاه خواهد شد‏.

از سوی دیگر، تاجیکستان همواره پناهگاهی برای جنگجویان و مردمی بوده که از طالبان می‌گریختند‏. از آن‏جا که افغانستان جمعیت اقلیت تاجیک نیز دارد، آینده مناسبات تاجیکستان با طالبان به نحوه رفتار دولت طالبان با این اقلیت وابسته خواهد بود و از حالا نمی‌توان پیش‌بینی خاصی در این مورد کرد‏.

در سوی دیگر طیف هم روسیه قرار دارد که خودش به دنبال افزایش نفوذ در آسیای مرکزی است و مناسبات احتمالی با طالبان نیز فقط در همین راستا برای روسیه اهمیت خواهد داشت‏. روسیه می‌خواهد از عقب‌نشینی آمریکا از افغانستان نهایت استفاده را ببرد و به کشورهای اطراف خود ثابت کند که آمریکا متحد وفاداری نیست؛ در حالی که روسیه به تعهداتش در قبال شرکای منطقه‌ای خود عمل می‌کند‏. مسکو برای اثبات این ادعا، خود را به عنوان مشاور امنیتی کشورهای آسیای مرکزی نیز نشان داده است و امیدوار است که بتواند در آینده این نقش را بیشتر کند‏.

اما یک مشکل پیش پای روسیه قرار دارد‏: نیروهای روسیه در مناطق مختلفی- از اوکراین گرفته تا سوریه و نیز قره‌باغ- مشغول فعالیت هستند و بنابراین روسیه نمی‌تواند تعهدات امنیتی خیلی جدیدتری را در منطقه آسیای مرکزی بپذیرد و به آن‏ها وفادار بماند‏. همچنین تمایل روسیه به مداخله در مسائل امنیتی در کشورهایی مثل قرقیزستان بالا نیست‏.

در این میان البته نباید فراموش کرد که آمریکا نیز به شدت در تلاش است تا به رغم خروج از افغانستان، نفوذ خود را در منطقه حفظ کند‏. در همین راستا، دولت بایدن از تاجیکستان و ازبکستان خواسته که اجازه دهند آمریکا از خاک آن‏ها به عنوان پایگاه نظامی (به خصوص برای فعالیت‌های پهبادی و جاسوسی) استفاده کند‏. بایدن حتی وندی شرمن معاون وزیر امور خارجه خود را برای بحث در همین خصوص به تاشکند فرستاد‏.

اما تحقق اهداف واشینگتن در آینده اصلا آسان نخواهد بود و قدرت‌هایی مثل روسیه و چین اصلا به تداوم حضور آمریکا در آسیای مرکزی روی خوش نشان نخواهند داد‏. البته قدرت چین در این منطقه به اندازه روسیه نیست؛ اما هر چه باشد چین از لحاظ تجاری توانسته نفوذ خود را زیاد کند‏. حالا با قدرت‌گیری طالبان در افغانستان، به نظر می‌رسد که چین هم قادر باشد در کنار ایران، هند، پاکستان و سایر کشورهای منطقه به اعمال نفوذ بیشتری بپردازد‏. این یعنی باید منتظر فضای چندقطبی‌تری نسبت به گذشته باشیم‏.