از قدیم گفته‌اند بهترین دوستان می‌توانند به بدترین دشمنان تبدیل شوند‏. آیا احتمالش هست دو رفیق قدیمی آسیا یعنی روسیه و چین در مسیر مشابهی قرار گرفته باشند؟

اگر بخواهیم بر اساس شرایط امروزی قضاوت کنیم، به نظر می‌رسد که ایجاد خصومت بین این دو کشور مثل یک احتمال دوردست می‌ماند‏. یادمان نرفته که رهبران این دو کشور در زمان‌های مختلف از همدیگر تعریف و تمجید کرده‌اند‏. با این وجود و به رغم اظهارنظرها و مواضع همدلانه بین دو کشور، نمی‌توان موضع تنش‌آمیزی که اخیرا از سوی نخبگان روس علیه پکن ابراز می‌شود را نادیده گرفت‏.

برای بررسی موضوع بد نیست به نظرات الکساندر لوکین مراجعه کنیم که هم در وزارت خارجه شوروی و هم در سفارت شوروی در چین پُست داشته و حالا به نوشتن کتاب درباره مناسبات حال حاضر روسیه و چین و همین‏طور تدریس در دانشگاه ژجیانگ روی آورده است‏.

از نظر او، اینکه فقط روی مناسبات جداگانه چین و روسیه با آمریکا متمرکز شویم کار اشتباهی است؛ چون مناسبات خود روسیه و چین هم در حال حاضر در موقعیت حساسی قرار دارد‏. از نظر او، همدلی و همراهی امروزی در مواضع چین و روسیه حالتی ظاهری دارد و در پشت قضیه، نگرانی شدید نخبگان روسیه از مناسبات با چین را می‌توان مشاهده کرد‏. مهم‌ترین علت این نگرانی هم نفوذ فزاینده چین در کشورهای آسیای مرکزی است که زمان درازی حیاط خلوت روسیه بود‌ه‌اند‏.

تجارت و سرمایه‌گذاری روسیه در منطقه آسیای مرکزی حالا با چین اصلا قابل مقایسه نیست‏. هر دو کشور معتقدند که هر چه در آسیای مرکزی پیشرفت‌های اقتصادی بهتری صورت بگیرد، احتمال افراط‏گرایی و تروریسم کاهش پیدا می‌کند‏. با این حال، مسکو تصورش را هم نمی‌کرد که با این سرعت از چین جا بماند‏. از زمان اضمحلال اتحاد شوروی، روسیه تلاش زیادی کرده تا از طریق نهادهای اقتصادی و نظامی، دوباره موقعیت خود را در آسیای مرکزی تثبیت کند‏. یکی از این نهادها اتحادیه اقتصادی اوراسیا بود‏.

اما همه این‏ها تا وقتی بود که چین وارد میدان آسیای مرکزی نشده بود‏. با آغاز پروژه جاده ابریشم جدید چین (یک کمربند، یک جاده) پیش‌بینی‌های روسیه مختل شد و جاده ابریشم جدید بر هر موضوع دیگری در منطقه سایه افکند‏. توافق‌هایی بین دو کشور برای وصل‌کردن اتحادیه اقتصادی اوراسیا و پروژه یک کمربند، یک جاده صورت گرفت‏. اما شکی نبود که کشورهای آسیای مرکزی و چین ترجیح می‌دادند مذاکرات تجاری خود را بر پایه‌ای دوجانبه انجام بدهند و این‏جا بود که نقش روسیه به شدت کمرنگ شد‏.

روسیه با آن پروژه‌های سیاسی‌شده، بسته و پروتکشنیستی حالا در برابر قدرت اقتصادی چین قرار گرفته بود که حجم عظیمی از سرمایه را وارد پروژه‌های زیرساختی در جاده ابریشم جدید می‌کرد‏. شکی نبود که روسیه حس می‌کرد دارد از بازی جا می‌ماند‏.

نکته مهم دیگر هم این بود که این فرضیه عمومی مبنی بر اینکه مسکو مسئولیت عمومی تامین امنیت در آسیای مرکزی را به عهده دارد، به تدریج رنگ باخت‏. چین در حال حاضر به کشورهای آسیای مرکزی تعلیم نظامی می‌دهد، به آن‏ها سلاح می‌فروشد و حتی در صورت لزوم ارتش چین را نیز به آن‏جا خواهد فرستاد‏. مثلا پایگاه نظامی ساخت چین در تاجیکستان قرار است از منافع ملی چین در سین‌جیانگ حفاظت کند و در ظاهر قرار نیست روی نفوذ روسیه در منطقه تاثیری داشته باشد؛ با این حال ماجرا ابعاد بیشتری دارد‏. پکن و دوشنبه هیچ‌کدامشان در مورد این پایگاه با روسیه مشورتی نکردند و این در حالی بود که تاجیکستان متحد نظامی روسیه از سال ۱۹۹۲ بوده است و همکاری‌های امنیتی زیادی با روسیه داشته است‏.

آنچه روسیه در ادامه در پیش گرفت این بود که وضعیت را بپذیرد و در برابر نقش‌آفرینی پکن در آسیای مرکزی واکنش خاصی نداشته باشد‏. هنوز هم نقش امنیتی که روسیه در این منطقه بازی می‌کند بسیار بیشتر از پکن است، اما دیگر نمی‌توان گفت که روسیه قدرت غالب امنیتی به شمار می‌آید‏. از سوی دیگر، قدرت نرم روسیه نیز که برای سالیان دراز در منطقه آسیای مرکزی غالب بود دارد کاهش پیدا می‌کند‏. کشورهای منطقه به لحاظ تاریخی و زبانی اشتراکات زیادی با روسیه دارند و محصولات فرهنگی روسیه از جمله موسیقی و سریال در این منطقه طرفدار زیادی دارد و بخش زیادی از تحصیلات نوجوانان و جوانان هم به زبان روسی انجام می‌گیرد‏. با این حال، چین موفق شده با دیپلماسی آموزش‌محور خود جلو بیاید و احتمالش هست که در آینده در این زمینه نفوذ زیادی پیدا کند‏.

با تمام این اوصاف، به نظر می‌رسد که روسیه هنوز چنان با آمریکا و اروپا شاخ به شاخ است که بعید است اولویت سیاست خارجی خود را تغییر دهد و روی مسئله چین متمرکز شود‏. اگر چین در آینده به قدرتی بزرگ‌تر از آمریکا بدل شود، روسیه قصد مقابله با آن را نخواهد داشت و این شاید توجیهی برای مماشات فعلی با پکن باشد؛ هر چند در پیش‌بینی‌ناپذیری اقدامات دولت روسیه شکی نداریم و ممکن است هر لحظه این وضع را تغییریافته ببینیم‏.