افزایش جمعیت، گسترش غیراصولی شهری، افزایش مهاجرت، غلط بودن الگوی مصرف شهروندان و تنوع تولید روزافزون انواع محصولات و کالاها موجب پیچیده‌تر شدن معضلات بهداشتی و زیست‌محیطی مدیریت پسماند شهری در کلانشهرهای کشور شده است. باتوجه‌به روند سریع تغییرات در این حوزه، ضرورت آینده‌پژوهی و شناخت پیشران‌های آینده مؤثر بر مدیریت پسماند شهری بیش‌ازپیش احساس می‌شود. از همین رو مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به بررسی مدیرت پسماند شهری پرداخته است.

در پژوهش حاضر با مرور نظام‌مند 9 عامل رشد شهرنشینی، تغییر سبک زندگی، سطح فناوری، حکمرانی پایدار، آگاهی و مشارکت شهروندان، نرخ تورم، رشد اقتصادی، رشد جمعیت و فعالیت بخش‌های غیررسمی به‌عنوان عوامل مؤثر احصا شدند. در ادامه براساس تحلیل متقاطع دو عامل تغییر سبک زندگی و حکمرانی به‌عنوان عدم‌قطعیت‌های کلیدی آینده مدیریت پسماند شناسایی شدند. بر این اساس برای سبک زندگی دو حالت سبک زندگی مسرفانه و سبک زندگی مسئولانه و برای حکمرانی دو حالت حکمرانی پایدار و حکمرانی ناپایدار را می‌توان در نظر گرفت که درمجموع چهار سناریو برای آینده مدیریت پسماند شهری مدنظر است. در میان سناریوهای چهارگانه مدیریت پسماند شهری، سناریوی نخست (آرمان‌شهر) را با دو مؤلفه سبک زندگی مسئولانه و حکمرانی پایدار می‌توان به‌عنوان چشم‌انداز مطلوب در کشور در نظر گرفت. در سناریوی دوم (جامعه مصرفی) درعین‌حال که رویکرد حکمرانی پایدار مستقر شده است، اما همچنان مردم هماهنگی و تبعیت لازم را از سازوکارهای قانونی در عرصه حکمرانی ندارند. در سناریوی سوم (خان‌سالاری) هرچند مردم آگاهی و آمادگی لازم را برای حرکت در مسیر صحیح مدیریت پسماند دارند، اما حاکمیت به دلایل مختلف نظیر گستردگی فساد و رانت، انگیزه و برنامه‌های برای حرکت اصلاحی ندارد. در سناریوی چهارم (ویرانشهر) حکمرانی ناپایدار و سبک زندگی مسرفانه بدترین شرایط را رقم‌زده و منجر به بروز فاجعه‌های زیست‌محیطی و تخریب گسترده منابع طبیعی ملی خواهد شد.

*وضعیت موجود مدیریت پسماندها در ایران

در حال حاضر روزانه بیش از 58000 تُن پسماند عادی (به‌استثنای پسماندهای عمرانی و ساختمانی) در شهرها و روستاهای کشور تولید می‌شود که از این میزان حدود 48000 تُن شهری و مابقی روستایی است. در حال حاضر مدیریت دفع نهایی این مقدار پسماند تولیدی از وضعیت مطلوبی برخوردار نبوده و معضلات و مشکلات زیست‌محیطی عدیده‌ای را به‌وجود آورده است. میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای (CH₄ ،CO₂ و غیره) در حدود 8 میلیون تُن معادل دی‌اکسیدکربن در سال است که بسیار قابل توجه و تقریباً بیش از دو برابر میانگین جهانی است و باتوجه‌به الزامات بین المللی جهت کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای (کنوانسیون تغییرات آب و هوا و پروتکل کیوتو و اصلاحیه پیشنهادی پروتکل کیوتو) نیازمند توجه ویژه است.

وضعیت تولید پسماند عادی در کشور در سال ۱۳9۵ نشان می‌دهد که نرخ سرانه تولید پسماند کلانشهرهای کشور تقریباً نصف تا یک سوم میانگین تولید پسماند در کشورهای توسعه یافته است که در صورت وجود برنامه ریزی مناسب می‌تواند به‌عنوان نقطه قوت جهت اجرای تفکیک از مبدأ پسماندها عمل کند. البته عوامل مختلف اقتصادی و اجتماعی بر نرخ سرانه تولید پسماند در شهرهای کشور مؤثر بوده است. به طور مثال طی دهه اخیر افزایش تورم تأثیر بسزایی درکاهش سرانه تولید پسماند در شهر تهران طی دو جهش تورمی داشته است. همچنین  نتایج ارائه شده در گزارش بانک جهانی نشانگر آن است که میانگین سرانه تولید پسماند شهری و روستایی ایران در سال ۲0۱8 میلادی 600 گرم به ازای هر نفر برآورد شده که این میزان، کمتر از  میانگین سرانه منطقه خاورمیانه (8۱0 گرم) و سرانه تولید جهانی (7۴0 گرم) است.

وزارت کشور در آخرین گزارش رسمی خود آمار مربوط به وضعیت مدیریت پسماندهای عادی کشور را از سال ۱۳8۵ الی ۱۳9۵ ارائه داده که نشان می دهد در حال حاضر حدود 70 درصد پسماندهای عادی در کشور به صورت غیربهداشتی دفن می‌شود.

براساس مطالعات طرح جامع مدیریت پسماند شهر تهران در سال ۱۳99 شاخص‌های کلان سیستم مدیریت پسماند شهر تهران با روش های مختلف انتخاب شده اند. دلیل انتخاب این شاخص‌ها این است که در سلسله مراتب ارجحیت گزینه‌های مدیریت پسماندها و دفن پسماندها در پایین‌ترین بخش این هرم و پس از گزینه‌هایی نظیر اجتناب از تولید، کاهش در مبدأ، بازیافت و بازیابی و تبدیل به انرژی قرار گرفته است. فلذا نرخ انحراف از دفن به‌عنوان یکی از شاخص های اصلی مدیریت پسماندها در نظر گرفته شده که نشانگر آن است که مدیریت پسماندها با ارجحیت بالاتری از لحاظ زیست‌محیطی صورت پذیرفته است. در ذیل فرایند دفن، اجرا براساس فرایندهای بهداشتی و مبتنی بر اصول مهندسی تعریف شده است. بر این اساس، یکی دیگر از شاخص‌های مدیریت اصولی پسماندها دفن برمبنای اصول زیست‌محیطی است. نرخ وصول بهای خدمات مدیریت پسماند، به‌عنوان آخرین شاخص کلان مدیریت پسماندها بیانگر میزان مشارکت عمومی در فرایند مدیریت پسماندهای شهری است. براساس آنچه گفته شد، سه شاخص اصلی نرخ انحراف از دفن، نسبت پسماند دفن شده به صورت بهداشتی به کل پسماند دفنی و نرخ وصول بهای خدمات مدیریت پسماند به‌عنوان شاخص های کلان مدیریت پسماند شهری در نظر گرفته شده است.