در سال ۲۰۱۴ صندوق بین‌المللی پول گزارشی درباره غیرمتنوع‌ترین اقتصادهای جهان منتشر کرد که بر اساس آن، هشت تا از پانزده اقتصاد بسیار غیرمتنوع دنیا در قاره آفریقا قرار داشتند.‏‏ اوضاع هنوز هم همین است و بهتر است بدانید که داریم راجع به الجزایر، آنگولا، گینه استوایی، گابن، لیبی، نیجریه، بوتسوانا و اریتره حرف می‌زنیم.‏‏

دیوید ریکاردو اقتصاددان انگلیسی دو قرن پیش گفته بود که کشورها باید روی تولید کالایی متمرکز شوند که می‌توانند در آن بهترین باشند.‏‏ از نظر او، بقیه کالاها را می‌توان از کشورهای دیگر وارد کرد.‏‏

اما درواقعیت، این تمرکز تخصصی روی یک کالا می‌تواند فاجعه‌بار باشد؛ به خصوص اگر کالایی که شما دارید یک ماده خام مثل نفت یا مواد معدنی باشد.‏‏ قیمت آن‏ها ‏دائم در بازارها بالا و پایین می‌شود و دوره‌های اوج و فرود اقتصادی را با خود به همراه می‌آورد.‏‏ از سوی دیگر، مواد خام معمولا تحت کنترل یک طبقه نخبه فاسد قرار می‌گیرند و در نتیجه، افزایش تبعیض اجتماعی و قرار گرفتن درآمد حاصل از منابع طبیعی در اختیار گروهی خاص به دنبالش می‌آید.‏‏ معضل دیگر هم این است که بخش تولید در این کشورها از سهم سرمایه‌گذاری که بسیار مورد نیازش است محروم می‌شود.‏‏

اصولا مفهوم «نفرین منابع» سال‏‌هاست که در تحلیل وضعیت اقتصادی کشورهای دارنده منابع طبیعی به کار می‌رود و هنوز هم کاربرد دارد.‏‏ نفرین منابع درواقع پارادوکس کشورهایی است که از حجم عظیمی از منابع طبیعی برخوردارند، اما بدون این منابع نمی‌توانند قابلیت رشد سریع اقتصادی و توسعه را داشته باشند.‏‏ قاره آفریقا مثال خوبی برای بررسی این مسئله است.‏‏ زینب عثمان اقتصاددان نیجریه‌ای که در این خصوص در بانک جهانی و دانشگاه آکسفورد پژوهش‌هایی را انجام داده، به صورت تخصصی مورد کشور خودش یعنی نیجریه را بررسی کرده و می‌گوید: «در کشوری مثل نیجریه دائم درباره مدیریت درآمدها و مقابله با فساد ناشی از درآمدهای نفتی صحبت می‌شود.‏‏ اما نیاز به یافتن آلترناتیوهای دیگر برای تنوع‌بخشی به اقتصاد مورد توجه قرار ندارد.»

اقتصادهای قاره آفریقا اصولا در گذشته از بی‌نتیجگی برخی از استراتژی‌های توسعه ضربه دیده‌اند.‏‏ از جمله آن‏ها ‏می‌توان به تمرکز بر جایگزینی برخی واردات و تولید آن‏ها ‏در داخل اشاره کرد.‏‏ مورد دیگر هم حمایت از کسب و کارهای نوپای داخلی است که بر اساس آن، تعرفه‌های سنگین بر واردات اعمال می‌شود تا بخش‌های جوان اقتصاد بتوانند مورد حمایت قرار بگیرند.‏‏ اما این نوع استراتژی‌ها در کشورهایی که از حکمرانی ضعیف رنج می‌برند مشکلات زیادی درست می‌کند و درنهایت به فربه‌شدن تولیدکنندگان ناکارآمد که حمایت دولت را خریده‌اند منجر می‌شود و به مصرف‌کنندگان نیز لطمه می‌زند.‏‏

از نظر زینب عثمان، کشورهای آفریقایی که با چالش تنوع‌بخشی به اقتصادهایشان مواجه‌اند باید روی گسترش تجارت با سایر کشورهای آفریقایی متمرکز شوند و با تربیت نیروی کار ماهر، کار خود را آسان‌تر کنند.‏‏

گسترش تجارت در آفریقا مسئله‌ای است که پیشتر نیز به عنوان یک گزینه بسیار مهم برای توسعه آفریقا از سوی بانک جهانی مطرح شده است.‏‏ گزارش سال پیش بانک جهانی حاکی از آن است که توافقنامه منطقه تجارت آزاد قاره‌ای آفریقا که در سال ۲۰۱۸ به امضا رسید، قابلیت آن را دارد که ۳۰ میلیون نفر را در آفریقا از فقر بیرون بیاورد و بیشترین دستاورد نیز از رفع موانع گمرکی و قوانین دست و پاگیر حاصل خواهد شد.‏‏ اینکه یک کشور آفریقایی از کشور آفریقایی دیگر جنس بخرد طبعا مفید و موثر است، اما نباید این نکته را فراموش کرد که تجارت داخل قاره‌ای در آفریقا هنوز هم بسیار گران و پیچیده است و موانع حمل و نقل در آن زیاد است.‏‏

مشکل دیگری که در راه تنوع‌بخشی به اقتصادهای آفریقایی وجود دارد این است که بخش تولید می‌توانست در راه تحقق این هدف بسیار خوب عمل کند؛ یعنی چیزی مشابه آنچه که طی دهه‌های اخیر در بخش تولید چین مشاهده شد.‏‏ اما قضیه اینجاست که سرعت پیشرفت فن‌آوری‌ها در بخش تولید آن قدر بالا رفته که کشورهای آفریقایی اصلا نمی‌توانند به آن برسند.‏‏ از نظر زینب عثمان، شاید کشورهای آفریقایی نهایتا بیست سال وقت داشته باشند که در این حوزه پیشرفتی کنند؛ وگرنه روبات‌ها و تکنولوژی‌های تولید این اجازه را از آن‏ها ‏خواهند گرفت.‏‏

مساله دیگر در مورد اقتصادهای آفریقایی این است که اکثر آن‏ها ‏نتوانسته‌اند حتی محصولات کاملا متعلق به فرهنگ آفریقایی را نیز خودشان تولید کنند.‏‏ مثلا لباس‌های رنگی معروف آفریقایی امروزه در جهان به نام شرکت ولیسکو شناخته می‌شود که اصلا هلندی است.‏‏ از نظر عثمان، اگر کشورهای آفریقایی بتوانند از فرصت‌های از دست‌رفته استفاده کنند، می‌توانند در آینده با سرعت بیشتری اقتصادهای خود را متنوع کنند.‏‏