موج گرما و آتش‌سوزی‌های متعدد جنگل‌ها که تابستان امسال منطقه مدیترانه را درنوردید، باعث شد اروپایی‌ها درس تلخی در خصوص خطرات تغییرات اقلیمی بگیرند. اما این تازه اول ماجراست: یکی از بزرگ‌ترین خطراتی که پیش روی این منطقه قرار دارد و نشانه‌هایش هم ظاهر شده، بیابان‌زایی است.

بیابان‌زایی یا تبدیل‌شدن زمین‌های کشت‌پذیر به بیابان اغلب پدیده‌ای غیرقابل بازگشت است. یکی از وسیع‌ترین نمودهای این پدیده امروزه در اسپانیا دیده می‌شود؛ به طوری که تقریبا یک‌پنجم از مساحت این کشور تحت تاثیر قرار گرفته است.

الیاس سیمیوناکیس از دانشگاه متروپلیتن منچستر که در این حوزه کار می‌کند معتقد است بیابان‌زایی را باید یکی از چهار خطر بزرگ محیط زیستی امروز و آینده جهان در کنار تغییرات آب و هوا، از بین‌رفتن تنوع زیستی و آلودگی قرار داد. از آنجا که بشر برای زندگی و تغذیه خود دارد به صورت نامحدود از منابع استفاده می‌کند، باید منتظر فرسودگی آن‏ها هم باشد.

اما وقتی از بیابان‌زایی حرف می‌زنیم از چه حرف می‌زنیم؟ بیابان‌زایی در درجه اول با فرسایش زمین و تبدیل زمین‌های کشت‌پذیر به زمین غیرحاصلخیز شروع می‌شود. معمولا افراط در کشاورزی و سیل‌بندی باعث و بانی این وضع است. اسپانیا نیز دقیقا همین وضعیت را تجربه کرده است. کشاورزی در اسپانیا در ابعاد گسترده صنعتی انجام شده و این مسئله باعث شده که وضعیت خاک در مناطق مختلف این کشور رو به افول بگذارد. دولت اسپانیا هم وارد مرحله هشدار در این خصوص شده و در نظر دارد یک استراتژی ملی برای مقابله با بیابان‌زایی را به اجرا بگذارد. مناطقی در جنوب شرقی و شرق اسپانیا جزو مناطقی در اروپا هستند که بیشترین آسیب را دیده‌اند. یک دلیلش جدایی این مناطق از مناطق معتدل‌تر و کوهستانی در شمال این کشور است.

اما بیابان‌زایی در اروپا مختص به اسپانیا نبوده و در یونان و ایتالیا نیز در حال رخداد است. همچنین مناطقی در خاورمیانه و شمال آفریقا از جمله فلسطین و موزامبیک و همین طور مناطق مختلفی در غرب آمریکا با مشکلات مشابهی روبه‏رو شده‌اند. از یک سو گرمایش زمین باعث افزایش موارد آتش‌سوزی جنگل‌ها شده و از سوی دیگر، همین آتش‌سوزی‌ها باعث از بین رفتن حاصلخیزی خاک شده‌اند. تابستان‌های بسیار گرم، خاک را به غبار بدل می‌کند و باران‌های سیل‌آسا نیز آن را می‌فرساید.

در اسپانیا نزدیک به ۲۰ درصد از مساحت کشور دچار بیابان‌زایی شده است. علاوه بر کشاورزی افراطی، گاهی استخراج معدن نیز به این مشکل دامن زده است و حالا این زمین‌ها حتی برای دامپروری هم مناسب نیستند. تصاویر ماهواره‌ای حتی پیش‌بینی‌های بدتری هم در خصوص بیابان‌زایی در اسپانیا به دست داده‌اند.

گابریل دل باریو پژوهشگر این حوزه در آلمریای اسپانیا در توصیف اوضاع می‌گوید: «انگار در یک سیاهچاله افتاده‌ایم.» او توضیح می‌دهد که برخلاف تصور عمومی، بیابان‌زایی به معنی پیشروی صحرا نیست؛ بلکه استفاده بیش از اندازه از منابع طبیعی و خاک منطقه حاصلخیز است که آن را به نابودی می‌کشاند و بیابان می‌سازد. جالب اینجاست که برخی از مناطق که در اسپانیا دچار این وضع شده‌اند یا بیابان‌زایی در آن‏ها در حال پیشرفت است، شکل خشک ندارند و برخی حتی پوشش گیاهی نیز دارند. اما این فقط ظاهر ماجراست.

به نظر می‌رسد که اهداف توسعه اقتصادی اسپانیا در بروز این وضع بی‌تاثیر نبوده است. کشاورزی صنعتی باعث شده درآمد اسپانیا از بخش کشاورزی تقریبا به میزان ۵۰ درصد در دهه منتهی به سال ۲۰۲۰ افزایش نشان دهد. اما کشاورزی به این شکل صنعتی عملا مصرف آب هفت‌برابری نسبت به خانوارها دارد و تبعات زیادی به جا می‌گذارد. الگوهای پیش‌بینی که در دانشگاه الیکانته اسپانیا ساخته شده‌اند نشان می‌دهند که ظرف شش دهه آینده، استان کوردوبا در اسپانیا دیگر قادر به کشت گندم و آفتابگردان و سایر محصولات نخواهد بود.

در بخش تولید روغن زیتون نیز اسپانیا پیشرفت زیادی داشته و صادراتش شهرت جهانی دارند. اما ممکن است درختان زیتون نیز در آینده در برخی مناطق اسپانیا بار ندهند. علتش کاشت بی‌رویه و بوته‌ای شدنِ درختان است. در همین حال، مسئله محدود بودن ذخایر آب به چالش هولناکی برای آینده کشاورزی در اسپانیا بدل شده است مثلا در منطقه اندلس، کشاورزی تقریبا هشتاد درصد از آب مصرفی منطقه را تشکیل می‌دهد. تلاش‌هایی برای کاهش مصرف آب هم صورت گرفته اما ناکافی بوده است. مثلا از روش‌های آبیاری جدیدتری استفاده شده و با این حال، شکی نیست که هنوز هم این روش‌ها آینده‌دار و پایدار نیستند.

یک ضرب‌المثل قدیمی اسپانیایی می‌گوید هرچه بیشتر آب بدهی میوه‌ شیرین‌تر می‌شود. اما این روزها دیگر اسپانیا نمی‌تواند به همان روش قبل به کشاورزی گسترده ادامه بدهد. سودآوری در این حوزه به زودی از قله خود گذشته و مشخص نیست که اسپانیا چگونه در آینده می‌تواند با منابع محدود و نیز خطر بیابان‌زایی، همچنان در این مسیر باقی بماند.