سه سال پیش بود که سرگئی کالینین تصمیم گرفت مسکو را ترک کند و به زادگاهش شهر راسکازوو برگردد. راسکازوو یک شهر کوچک با جمعیت ۴۰ هزار نفر است که در تامبو در مناطق مرکزی روسیه واقع شده و اصولا به عنوان شهر کشاورزی شناخته می‌شود.

او در راسکازوو یک زیرزمین در میدان مرکزی شهر اجاره کرد و آن را تبدیل به یک کافه شیک به سبک اروپایی کرد. نوشیدنی‌های مد روز و صفحه‌های موسیقی هم آنجا گذاشت. از سه سال پیش تا حالا و با وجود بحران کرونا، کافه او گرفته و اوضاع خوب است. کالینین می‌گوید فقط یک مشکل وجود دارد: «هیچ کس اینجا نیست که برایم کار کند. همه جوان‌ها به محض اینکه توانش را داشته باشند از اینجا می‌روند. آن‏هایی هم که می‌مانند دوست ندارند کار کنند.»

در راسکازوو حقوق متوسط ماهانه ۱۸ هزار روبل (۲۴۰ دلار) است. این حقوق برای شهرهای بزرگ روسیه کم است اما در مناطق روستایی، یک حقوق عادی به شمار می‌آید. دستمزدهای کم باعث شده که جوان‌ها بیشتر علاقه داشته باشند از این مناطق مهاجرت کنند. در خود راسکازوو هر سال پانصد نفر از جمعیت کم می‌شود و این در حالی است که این شهر زمانی مرکز ثروتمند صنعت نساجی در شوروی بود. کتان در این منطقه برداشت می‌شد و پارچه‌های تولیدشده از آن، لباس کارگران در مسکو سن‌پطرزبورگ را تامین می‌کرد. اینکه از زمان سقوط شوروی، این شهر چنین رو به خلوتی رفته واقعا عجیب است. در مرکز تاریخی شهر، بلوک‌های آپارتمانی که در دوران اتحاد شوروی خانواده‌های زیادی را در خود جا داده بود خالی مانده و در ویلاهای سبک اروپایی که محل زندگی ثروتمندان بود نیز کسی زندگی نمی‌کند. حالا در و دیوار شهر پر از آگهی جذب کارگر برای کار در مسکو است.

این آینه‌ای است از وضعیت منطقه تامبو که شهر راسکازوو در آن قرار دارد. درواقع در منطقه تامبو (یک استان کشاورزی که خاکش جزو حاضلخیزترین خاک‌های دنیاست) بحران واقعا شدید است. امسال بیشترین میزان کاهش جمعیت در روسیه در این منطقه ثبت شد و در دو سالِ منتهی به ۲۰۲۰ میلادی، تقریبا ۴ درصد از جمعیت این منطقه کم شده است. همین طور اگر جمعیت منطقه تامبو را با صد سال پیش مقایسه کنیم واقعا به رقم حیرت‌انگیزی می‌رسیم. این رقم ظرف صد سال از سه میلیون نفر به یک میلیون نفر رسیده و از همان یک میلیون نفر هم یک‌سوم‌شان بازنشسته و مقرری‌بگیر هستند.

از زمان به‌قدرت‌رسیدن ولادیمیر پوتین در روسیه، موضوع کاهش جمعیت این کشور به عنوان یک بحث مهم سیاسی مطرح بوده است. پوتین در کنفرانس مطبوعاتی‌اش در سال ۲۰۱۹ اذعان کرد این موضوع به شدت فکرش را مشغول کرده است. درنهایت در اول ژانویه سال ۲۰۲۱ اعلام شد که جمعیت روسیه از آغاز تا پایان سال ۲۰۲۰ به میزان ۷۰۰ هزار نفر کمتر شده است.

دولت روسیه تدابیر مختلفی را برای افزایش فرزندآوری به کار گرفته که یکی از مهم‌ترین آن‏ها، کمک نقدی به خانواده‌ها در صورت تولد فرزند دوم است. در این شرایط، روسیه توانسته تا حدودی جلوی بدتر شدن وضع را بگیرد. اما جمعیت این کشور همچنان ثابت باقی مانده و از ۱۴۶ میلیون نفر بالا نمی‌رود.

از سال ۲۰۱۸ جمعیت روسیه رو به کاهش گذاشت و این در حالی بود که جمعیت روسیه تا یک دهه قبلش روند افزایش داشت. نکته اینجاست که در حال حاضر وظیفه فرزندآوری برعهده متولدین دهه ۱۹۹۰ است؛ اما تعداد خود این متولدین هم زیاد نیست چون والدین آن‏ها به دلیل بی‌ثباتی سیاسی شوروی در آن دهه، فرزندان زیادی نداشتند.

در همین حال، بحران کرونا نیز دارد در روسیه کشته می‌گیرد و نیم میلیون نفر تاکنون بر اثر این بیماری جان خود را در روسیه از دست داده‌اند. حالا انتظار می‌رود جمعیت روسیه تا سال ۲۰۲۴ میلادی به میزان ۱.۲ میلیون نفر کاهش پیدا کند. برخی پیش‌بینی‌ها حتی تصویر تیره و تارتری از آینده رشد جمعیت در روسیه ارائه داده‌اند. مثلا موسسه روس‌استات پیش‌بینی کرده که احتمال دارد جمعیت روسیه تا سال ۲۰۳۵ میلادی به میزان ۱۲ میلیون نفر کاهش پیدا کند.

اما نکته اینجاست که در شهرهای بزرگ روسیه که رفاه نسبی وجود دارد، رشد جمعیت با مشکلی مواجه نیست. اما در مناطق روستایی و مناطق فقیر، بحران جمعیت جدی است. از آنجا که یک‌چهارم از جمعیت روسیه ساکن روستاها هستند، می‌توان عمق این مشکل را درک کرد. دستمزد متوسط در مناطق روستایی نصف مناطق شهری است و امید به زندگی در روستاها نیز دو سال کمتر از شهرهاست. پس تمایل به زندگی در شهرها طبیعی به نظر می‌رسد.

نیکیتا مکرچیان که روی جغرافیا و اقتصاد در مناطق روستایی روسیه کار می‌کند در این خصوص می‌گوید: «آنچه امروز در روسیه شاهدش هستیم، ۶۰ سال پیش در اروپا رخ داد. مردم دارند مناطق روستایی را ترک می‌کنند و دلیلی برای بازگشت هم نمی‌بینند.» بر اساس تحقیقی که او انجام داده، سالانه حدود ۲۰۰ هزار نفر از مناطق روستایی روسیه به شهرها مهاجرت می‌کنند و این روند در آینده بیشتر هم خواهد شد. نتیجه این بوده که ۱۰۰ میلیون هکتار از ۲۲۲ میلیون هکتار زمین کشاورزی در روسیه حالا مورد استفاده قرار ندارند.

در منطقه بسیار حاصلخیزی به نام «چرنوزم» یا «خاک سیاه» در روسیه که به عنوان قلب کشاورزی این کشور قلمداد می‌شود، باز مشکل کاهش جمعیت وجود دارد. در این منطقه، خاک به دلیل حجم بالای آلومینیوم و فسفر، رنگش سیاه است و به شدت هم حاصلخیز است. مزارع ذرت و آفتابگردان و محصولات دیگر تا چشم کار می‌کند فضا را اشغال کرده‌اند. این منطقه که به عنوان «سبد نان» روسیه شهرت دارد، در سیاست‌های کرملین نیز مورد توجه بوده و دولت سعی دارد با برنامه‌هایی، بازده کشاورزی منطقه را بیشتر کند. با این حال، مشکل جمعیت و کمبود نیروی کار حتی در اینجا هم وجود دارد. درواقع آن رنسانس مناطق روستایی که مورد نظر کرملین بوده، هنوز رخ نداده و مشخص هم نیست که در آینده رخ بدهد.

بسیاری از ناظران معتقدند وضعیتی که مناطق روستایی روسیه با آن مواجه است، نتیجه مستقیمی از سقوط اتحاد شوروی است و به خصوص از بین‌رفتن سیستم مزارع اشتراکی ضربه بسیار سنگینی به این مناطق زده است. این مزارع حالا به حال خود رها شده‌اند. به گفته نیکیتا مکرچیان، کشاورزی در شوروی در آن زمان وضعیت ایده‌آلی نداشت؛ اما تامین‌کننده فرصت‌های شغلی زیادی بود و مناطق روستایی را فعال و پویا نگه داشته بود. این در حالی است که امروزه شرکت‌هایی که مزارع را برای کشاورزی اجاره می‌کنند، از نیروی کار اندکی استفاده می‌کنند و ساکنان مناطق روستایی نمی‌توانند از این فرصت بهره خاصی ببرند.

برخی ناظران هم معتقدند که به دنبال زوال نظام رفاهی شوروی، ضربه سنگین دیگری به مناطق روستایی روسیه وارد شد. در دهه ۲۰۰۰ میلادی روسیه چاره‌ای نداشت جز آن که برای کاهش هزینه‌ها به تدابیر ریاضتی روی بیاورد و مثلا شمار بیمارستان‌ها را که هزینه زیادی برای دولت ایجاد می‌کردند کم کند. این اقدام به شدت به مناطق روستایی ضربه زد. حالا آن‏ها علاوه بر عدم دسترسی به زیرساخت‌های مناسب، جاده و اینترنت، از دسترسی به بیمارستان هم محروم شده بودند. همچنین در شهری مثل راسکازوو و شهرهای مشابه، تعداد مدارس کاهش پیدا کرد.

در این میان، بحث در خصوص کاهش جمعیت روسیه به درگیری‌های سیاسی هم کشیده شده است. از یک سو بخشی از مقامات دولتی روسیه در خصوص فشار شدید مالی که جمعیت مسن روسیه در سال‌های آینده متوجه دولت خواهد کرد حرف می‌زنند. از سوی دیگر، برخی از فعالان جامعه مدنی معتقدند که تقصیر کاهش جمعیت روسیه برعهده دولت است؛‌ چون برنامه‌های لازم را برای افزایش فرزندآوری اجرا نکرده و مشوق‌های لازم را به خانواده‌ها ارائه نداده است. عده‌ای دیگر هم مجموع این شرایط را نابودکننده آینده روسیه می‌دانند و می‌گویند وضع می‌تواند از این هم خیلی بدتر شود.

یکی از علل ناکامی روسیه در علت‌یابی علمی روند کاهش جمعیت و نیز مسن‌شدن جمعیت در این کشور، تاکنون این بوده که حوادث فاجعه‌بار مختلف در قرن بیستم میلادی روی روندهای رشد جمعیت این کشور تاثیر نامتوازن گذاشته است. در قرن بیستم، روسیه دو جنگ جهانی با تلفات بسیار، یک جنگ داخلی (در فاصله سال‌های ۱۹۱۷ تا ۱۹۲۲) و چندین مورد قحطی را در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میلادی پشت سر گذاشت که هر کدام تلفات قابل توجهی به جا گذاشتند. این وضعیت باعث به‌هم‌ریختگی هرم جمعیت در روسیه شد و روی تعادل جمعیت زن و مرد و نیز متغیرهای سنی تاثیر گذاشت. این تاثیر بسیار طولانی‌مدت‌تر از تصور عمومی است و روی الگوهای مختلف اشتغال و بازنشستگی در دهه‌های بعد کاملا موثر بوده است.

یک علت دیگر هم بد بودن وضعیت سلامتی مردان در روسیه است که کاهش نامتوازن جمعیت آن‏ها را به دنبال داشته است. مصرف الکل و مشکلات سلامتی دیگر باعث شده امید به زندگی در میان مردان روس به وضوح کمتر از زنان باشد.

با وجود تمام عوامل بررسی‌شده، نباید این نکته را از نظر دور داشت که واقعیت جمعیت‌شناختی روسیه تفاوت چندان زیادی با واقعیت جمعیت‌شناختی در سایر کشورهای صنعتی جهان ندارد. روند صنعتی‌سازی به صورت خود به خود به فرزندآوری کمتر و مسن‌شدن جمعیت جامعه می‌انجامد و برخی کشورهای صنعتی صرفا با پذیرش مهاجر خارجی توانسته‌اند از چرخه منفی جمعیتی خارج شوند. با این حال، آنچه که امروز در عرصه جمعیت‌شناختی روسیه دیده می‌شود در آینده چالشی بسیار بزرگ برای دولت این کشور خواهد بود. حتی اگر حرف ولادیمیر پوتین را بپذیریم که گفته بود «اگر درآمدها بالا برود مردم بچه می‌آورند» باز هم نمی‌توان امید چندانی به بهبود قابل توجه اوضاع درآمدی در میان تمام طبقات اجتماعی روسیه بست. از آنجا که بسیاری از جوانان روس بعد از مهاجرت به شهرها حتی تصمیم به مهاجرت به کشور دیگری هم می‌گیرند، به نظر می‌رسد کرملین راه دشواری برای حل مجموعه معضلات جمعیتی‌اش در پیش داشته باشد.