رشد جمعیت در ایران کاهش یافته و افزایش جمعیت سالمند روند صعودی را طی می کند. اما آیا مسئولان برای این جمعیت سالمند، تمهیداتی اندیشیده‌اند؟ سالمندانی که مستمری بگیر خواهند بود و احتیاج به مراقبت ها و نگهداری بیشتری دارند. پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام در گزارش تحقیقی به سالمندی جمعیت و ضرورت تغییر سیاست های رفاه و تامین اجتماعی پرداخته است.

طبق این گزارش، پدیده سالمندی جمعیت به روند جهانی تبدیل شده است. در ایران هم روند افزایشی آغاز شده است. آیا نظام رفاه و تامین اجتماعی آمادگی لازم برای روبرو شدن با این پدیده را دارد؟

جهان ما چهار روند کلان جمعیتی را تجربه می‌کند: رشد جمعیت، پیری و سالمندی جمعیت، رشد و گسترش شهرنشینی و افزایش مهاجرت بین‌المللی. هرکدام از این روند‌های بزرگ تأثیرات اساسی بر توسعه کشور‌ها داشته و دارد. ذیل این کلان‌روند‌ها از نیمه قرن بیستم دو روند مهم و فراگیر جمعیت شناختی به ظهور تحولات اساسی در ساختار جوامع انسانی منتهی شد:: اولی، افزایش امید به زندگی و طول عمر بیشتر افراد و دومی کاهش سطح باروری به‌طور مستمر بوده است. این روند‌های جمعیتی چه در ایران و چه در سطح جهان قابل مشاهده است، اما میزان و شدت آن در همه جا یکسان نیست.

*امید به زندگی چند سال است؟

امید به زندگی در ایران از سال ۱۳۳۵ تا سال ۱۳۹۵ از حدود ۴۰ سال به بیش از ۷۵ سال در افزایش پیدا کرده و میزان باروری کل از حدود ۷ فرزند به ۲ فرزند و کمتر از آن کاهش یافته است. روشن است که این روند‌های جمعیتی نسبت وثیقی با ساخت خانواده در دوران معاصر دارد. گذار از خانواده گسترده به خانواده هسته‌ای در دهه‌های اخیر با سرعت بیشتری در حال پیشروی است. الگو‌های ازدواج، طلاق و زندگی مشترک تغییر کرده است. سطح تحصیلات به‌ویژه در میان نسل جوان و زنان افزایش پیدا کرده و در ادامه روند مهاجرت از روستا به شهر‌ها و از شهر‌های کوچک به کلان‌شهر‌ها همچنان تداوم دارد. هم‌زمان با این تغییرات بعد خانوار کوچک‌تر شده (خانواده هسته‌ای) و در مقابل امید به زندگی افزایش پیدا کرده است. در سال ۲۰۲۰ در جهان ۷۲۷ میلیون نفر از افراد ۶۵ سال به بالا زندگی می‌کنند، اما در دهه‌های آینده این روند افزایش پیدا خواهد کرد.

سازمان ملل در گزارشی که درباره سالمندی جمعیت در جهان در سال ۲۰۲۰ منتشر کرده پیش‌بینی کرده این عدد دو برابر خواهد شد و در سال ۲۰۵۰ جمعیت سالمندان به بیش از ۱.۵ میلیارد نفر خواهد رسید. به‌عبارت‌دیگر سهم جمعیت ۶۵ سال و بالاتر در جهان از ۹.۳ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۱۶ درصد در سال ۲۰۵۰ افزایش پیدا خواهد کرد. این نسبت برای جمعیت ۶۰ سال و بالاتر در حال حاضر ۱۲.۳ درصد است و تا سال ۲۰۵۰ به ۲۲ درصد افزایش پیدا خواهد کرد.

علاوه بر این در سطح جهانی، تعداد افراد ۸۰ سال به بالا بین سال‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۱۹ تقریباً سه برابر شده است و از ۵۴ میلیون نفر به ۱۴۳ میلیون نفر رسیده است. پیش‌بینی می‌شود که بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۵۰ باز هم سه برابر شود و به ۴۲۶ میلیون برسد. بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۹، تعداد افراد ۸۰ سال به بالا در همه مناطق به جز اروپا و آمریکای شمالی دو برابر شده و در چهار منطقه از هشت منطقه سه برابر شده است. پیش‌بینی می‌شود که بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۵۰ تعداد افراد ۸۰ سال به بالا بیشترین درصد افزایش را در آسیای شرقی و جنوب شرقی و در آفریقای شمالی و آسیای غربی نشان دهد.

این روند‌ها در ایران هم تکرار شده است. ازیک‌طرف برنامه‌های تنظیم خانواده پیش و پس از انقلاب باعث کنترل و کاهش باروری شد و از طرف دیگر افزایش رفاه و گسترش بخش بهداشت و سلامت کمک کرد تا افراد عمر‌های طولانی‌تری را تجربه کنند. نرخ باروری کل در ایران از ابتدای دهه ۴۰ تا امروز از ۶.۹ به حدود ۱.۶ کاهش پیدا کرده است. نرخ باروری کلی به متوسط تعداد فرزندان زنده‌ای که هر زن، در سنین باروری خود (۱۵ تا ۴۹ سالگی) به دنیا می‌آورد اشاره می‌کند. به‌عبارت‌دیگر اگر هر زن در دهه‌های ۴۰ یا ۶۰ حدود هفت کودک به دنیا می‌آورد در دهه ۹۰ این عدد به ۲ کودک و کمتر کاهش پیدا کرده است.

در سرشماری سال ۱۳۴۵ حدود ۳.۷ درصد از جمعیت کشور افراد ۶۵ ساله و بالاتر بودند، اما این نسبت در سرشماری سال ۱۳۹۵ به ۶.۱ درصد افزایش پیدا کرده است. برآورد می‌شود این روند در سال‌های آینده همچنان ادامه پیدا کند و از مرز ۱۰ درصد عبور کند.

*جایگاه ایران در جهان و منطقه از بعد جمعیتی

ایران هجدهمین کشور پرجمعیت جهان است. پیش‌بینی می‌شود ایران تا سال ۲۰۳۰ با پشت سر گذاشتن ترکیه در رتبه هفدهم قرار بگیرد. در میان ۲۰ کشور پرجمعیت جهان تنها در دو کشور نرخ رشد جمعیت منفی است. روسیه و ژاپن به ترتیب نرخ‌های منفی ۰.۰۲ و ۰.۳۴ درصد را تجربه می‌کنند. در این میان کشور‌های آفریقایی نیجریه، اتیوپی و جمهوری دموکراتیک کنگو نرخ‌های رشد جمعیت بالایی را تجربه می‌کنند که حدود ۳ درصد و بالاتر است. ایران نسبت به کشور‌های دیگر نرخ رشد جمعیت متوسطی را دارد. نرخ رشد جمعیت در ۱۱ کشور کمتر از یک درصد است، اما نرخ رشد جمعیت در ایران ۱.۲۳ است. علاوه بر این نرخ رشد جمعیت مکزیک و اندونزی هم کمتر از ایران است.

سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴ در سال ۱۳۸۲ ابلاغ شد. مطابق این سند ایران باید در افق ۱۴۰۴ به «جایگاه اول» اول منطقه در بخش‌های مختلف دست پیدا کند. منطقه مورد نظر در این سند سطح منطقه‌ی آسیای جنوب غربی شامل آسیای میانه، قفقاز، خاورمیانه و کشور‌های همسایه است. ایران چهارمین کشور پرجمعیت در میان ۲۴ کشور این منطقه است. کشور‌های پاکستان، مصر و ترکیه به ترتیب در رتبه‌های اول تا سوم قرار دارند.

جمعیت هر کدام از کشور‌های عراق، افغانستان، عربستان، ازبکستان و یمن که در رتبه‌های ۵ تا ۹ منطقه قرار دارند کمتر از نصف جمعیت ایران است. جمعیت این کشور‌ها بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون نفر است. جمعیت ۱۵ کشور دیگر منطقه بین یک میلیون و هفتصد تا کمتر از ۱۹ میلیون قرار دارد. ۵ کشور کمتر از ۵ میلیون نفر جمعیت دارد. جمعیت ۱۱ کشور کمتر از ۱۰ میلیون نفر است.

در میان کشور‌های منطقه سوریه بالاترین نرخ رشد جمعیت را دارد. نرخ رشد جمعیت در این کشور ۴.۴۳ درصد است. در مقابل دو کشور لبنان و گرجستان نرخ‌های رشد جمعیت منفی را تجربه می‌کنند. علاوه بر این نرخ رشد جمعیت در ۶ کشور منطقه یعنی بحرین، عراق، افغانستان، عمان، یمن و تاجیکستان بیش از ۲ درصد است. نرخ رشد جمعیت در ۱۵ کشور دیگر و از جمله ایران، مثبت و کمتر از ۲ درصد است.

*سیاست‌های کلی جمعیت کدام است؟

در اوایل سال ۱۳۹۳ مقام معظم رهبری سیاست‌های کلی جمعیت را ابلاغ کردند. بلافاصله معاون اول رئیس‌جمهور در نامه‌هایی جداگانه، سیاست‌های کلی جمعیت ابلاغی مقام معظم رهبری را به هفت دستگاه اجرایی مرتبط ابلاغ کرد. اسحاق جهانگیری به وزرای کشور، آموزش‌وپرورش، فرهنگ و ارشاد اسلامی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور و معاون اجرایی رئیس‌جمهور، نامه نوشت و تأکید کرد هر بخش برنامه‌های تدوین شده خود را ظرف مدت حداکثر ۲ ماه به معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور جهت تلفیق و نیز بهره‌برداری در تدوین برنامه ششم توسعه ارسال کند. سیاست‌های کلی جمعیت ۱۴ بند دارد و تنها بند ۷ آن مربوط به سالمندان است.

بر اساس ابلاغیه‌های معاون اول رئیس‌جمهور، سیاست‌های مرتبط با هر دستگاه اجرایی به صورت جداگانه تعیین شده بود. بند ۷ سیاست‌های کلی جمعیت در این ابلاغیه برعهده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گرفته است؛ و وزارتخانه‌های بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان صداوسیما به عنوان دستگاه‌های همکار معرفی شده‌اند.

گزارش مشخصی درباره اجرای سیاست‌های کلی جمعیت در طول برنامه ششم توسعه وجود ندارد. یکی از آخرین جلساتی که با موضوع سیاست‌های کلی جمعیت برگزار شده مربوط به شهریور سال ۱۳۹۹ است. در این جلسه وزیر بهداشت گزارشی از عملکرد وزارتخانه مربوطه ارائه داده که درباره بند ۷ سیاست‌های کلی نکته خاصی مشاهده نمی‌شود. در گزارش‌های رسانه‌ای تنها عبارت «رشد سه برابری جمعیت سالمند» آمده که یکی از مواردی بوده که در این جلسه به آن اشاره شده است.