افزایش بیکاری یکی از معضلاتی بود که در دوره همه‌گیری کرونا ایجاد شد. مشکلی که در تمامی کشورها ایجاد شد و دلیل آن تعطیلی‌های گسترده فعالیت‌های اقتصادی و کاهش درآمد و سودآوری شرکت‌های صنعتی و تولیدی بود. با افزایش شمار افراد واکسینه‌شده در دنیا به خصوص در کشورهای صنعتی، خبرهایی در مورد افزایش نرخ اشتغال در دنیا به گوش می‌رسد و برخی از کشورها ادعا می‌کنند از بحران اقتصادی ناشی از کرونا عبور کرده‌اند. سؤال این است که ادعای مذکور تا چه اندازه صحت دارد؟

سازمان بین‌المللی کار در گزارش اخیر خود با اشاره به این مطلب که بحران بازار کار که در نتیجه همه‌گیری کرونا در دنیا ایجاد شده است، تا سال‌های سال ادامه خواهد داشت نوشت: «مشکلات بازار کار ادامه دارد و نرخ رشد فرصت‌های شغلی که در گوشه و کنار دنیا در مورد آن صحبت می‌شود، نمی‌تواند جبران آسیب‌های ناشی از بحران‌های سال‌های کرونا باشد. ارزیابی‌های اولیه نشان می‌دهد حداقل تا سال ۲۰۲۳ باید برای بازگشت وضعیت اشتغال به شرایط سال ۲۰۱۹ میلادی صبر کرد. یعنی دنیا عوارض ناشی از این همه‌گیری را تا سه سال تجربه خواهد کرد.»

در این گزارش شکاف بازار کار ناشی از همه‌گیری کرونا معادل ۷۵ میلیون شغل اعلام شده است. به این معنا که میزان فرصت‌های شغلی ایجاد شده در مقایسه با افرادی که متقاضی شغل هستند ۷۵ میلیون کمتر است. این آمار برای سال ۲۰۲۱ صدق می‌کند و در سال ۲۰۲۲ به مرز ۲۳ میلیون می‌رسد. در نتیجه این تحولات انتظار می‌رود در سال جاری بالغ بر ۲۰۵ میلیون نفر بیکار باشند در حالی‌که در سال ۲۰۱۹ یعنی قبل از آغاز همه‌گیری کرونا شمار بیکاران در دنیا برابر با ۱۸۷ میلیون نفر بود. سازمان بین‌المللی کار نرخ بیکاری جهان را در سال جاری برابر با ۵.۷ درصد اعلام کرده است که پیش از این در سال ۲۰۱۳ تجربه شده است. این نرخ بیکاری بالا به معنای افزایش شمار افرادی است که برای تأمین نیازهای جاری زندگی خود با چالش روبه‌رو هستند.

بیکاری در امریکای لاتین رکورد تازه‌ای را ثبت کرد

آمارها نشان می‌دهد شمار بیکاران در سال ۲۰۲۰ در کشورهای امریکای لاتین با بالاترین سرعت رشد کرده است. به تعبیر بهتر امریکای لاتین را می‌توان بزرگ‌ترین قربانی کرونا از نظر افزایش شمار بیکاران ارزیابی کرد. در سال ۲۰۲۰ نرخ بیکاری در امریکای لاتین به ۱۰ درصد رسید و سهم زیادی از کارگران ساده شغل خود را از دست دادند. در نتیجه نرخ فقر و گرسنگی در این منطقه نسبت به سال ۲۰۱۹ بالغ بر ۶ درصد افزایش یافته است. بعد از امریکای لاتین بالاترین نرخ رشد بیکاری ناشی از کرونا در کشورهای حوزه کاراییب مشاهده شده است و در جایگاه سوم و چهارن این فهرست کسورهای اروپا و امریکای مرکزی قرار دارند.

در نیمه اول سال جاری ساعت کاری افراد به طور متوسط ۸ درصد کاهش یافته است و انتظار می‌رود در فصل سوم امسال هم در کشورهای امریکای لاتین و کاراییب شاهد کاهش بالغ بر ۶ درصدی ساعات کاری باشیم. این در حالی است که در نیمه اول سال ۲۰۲۱ متوسط ساعات کاری از دست رفته در دنیا برابر با ۴.۸ درصد نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۱۹ بود و انتظار می‌رود در فصل سوم امسال هم متوسط ساعات کاری کاهش یافته در این منطقه ۴.۴ درصد کمتر از مدت مشابه سال ۲۰۱۹ باشد.

فرصت‌های شغلی برای زنان کاهش یافت

در جریان همه‌گیری کرونا شمار فرصت‌های شغلی موجود برای زنان بیش از مردان کاهش یافت. در جریان این بحران تعداد زیادی از زنان برای انجام مسئولیت‌های خانوادگی مجبور به استعفا شدند. از طرف دیگر فرصت‌های دورکاری که برای مردان وجود داشت، برای زنان وجود نداشت به همین دلیل تبعیض و نابرابری در دسترسی به فرصت‌های شغلی در میان زنان بیش از مردان بود. سازمان بین‌المللی کار در این مورد نوشت: «از یک طرف کاهش فرصت‌های شغلی برای زنان و از طرف دیگر کاهش نرخ انعطاف‌پذیری کارفرماها در مقابل نیروی کار زن سبب شد تا شمار زیادی مجبور به ترک بازار کار شوند. این نگرانی وجود دارد که بحران کرونا باعث کاهش نرخ مشارکت اقتصادی زنان و محدود شدن آن‌ها به انجام مسئولیت‌های خانوادگی و توسعه دیدگاه‌های سنتی و نادرست در مورد تقسیم مسئولیت‌های زندگی بر مبنای جنسیت افراد شود.»

 گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۰ نرخ اشتغال زنان در جهان ۵ درصد کاهش یافت در حالی‌که نرخ اشتغال مردان در این بازه زمانی تنها ۳.۹ درصد کمتر شد.

 اما علاوه بر زنان، جوانان هم در این دوره با چالش‌های زیادی روبه‌رو شدند. این افراد اغلب در آستانه ورود به بازار کار بودند یا به دلیل سطح پایین مهارت‌ها در مشاغل ساده‌تر فعالیت می‌کردند. همه‌گیری کرونا سبب شد تا نرخ بیکاری جوانان به شدت کاهش پیدا کند و آسیب زیادی به اقتصاد و اجتماع وارد کند. در سال ۲۰۲۰ نرخ اشتغال جوانان ۸.۷ درصد تنزل پیدا کرد در حالی‌که نرخ اشتغال بزرگسالان در جهان تنها ۳.۷ درصد کمتر شده بود. مسئله نگران‌کننده‌تر این است که سرعت کاهش اشتغال در میان جوانان در کشورهای با درآمد متوسط بیش از کشورهای ثروتمند بود که دلیل آن هم کمتر بودن سطح مهارت‌های فردی و تحصیلات دانشگاهی آن‌ها در مقایسه با جوانان کشورهای صنعتی اعلام شد.

بر شمار شاغلان فقیر هم افزوده شد

نکته مهم دیگری که در گزارش سازمان بین‌المللی کار به چشم می‌خورد، معضل بزرگی به نام شاغلان فقیر است. گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد در دوره همه‌گیری کرونا ساعات کاری افراد به شدت کاهش یافته است و میزان دستمزدها هم تنزل یافت. در نتیجه گروه زیادی از کارگران ساده در دنیا با وجود اشتغال زیر خطر فقر زندگی می‌کنند و دستمزدهای آن‌ها کفاف تأمین نیازهای جاری زندگی را نمی‌دهد. در نیمه اول سال ۲۰۲۱ میلادی ۱۰۸ میلیون کارگر بیش از سال ۲۰۱۹ با درآمد کمتر از ۳.۲ دلار در روز به ازای هر عضو خانواده زندگی می‌کردند. این گروه از افراد را می‌توان شاغلان فقیر نامید که برای تأمین نیازهای اولیه زندگی خود با مشکلات زیادی روبه‌رو هستند. سازمان بین‌المللی کار بر این باور است که در صورتی که یک خانواده ۴ نفره که تنها یک نان‌آور دارد، درآمدی کمتر از ۱۲.۸ دلار در روز داشته باشد، زیر خط فقر زندگی می‌کند. این مبلغ معادل درآمد ۳۸۴ دلاری در ماه‌های 30 روزه برای یک خانواده ۴ نفری است.

در گزارش سازمان بین‌المللی کار آمده است: «پنج سال تلاش دنیا برای از بین بردن نرخ فقر در میان شاغلان دنیا در نتیجه همه‌گیری کرونا از بین رفت و باعث شد تا هدف اصلی سازمان ملل مبنی بر ریشه‌کن کردن فقر تا سال ۲۰۳۰ میلادی محقق نشود. همه‌گیری کرونا باعث شد تا اهداف توسعه انسانی و اقتصادی با تأخیر حداقل ۵ ساله محقق شود که آسیب بزرگی برای جهان است.»

از طرف دیگر دنیا قبل از شروع همه‌گیری هم با مشکلات زیادی روبه‌رو بود که دلیل آن نرخ بالای نابرابری‌های اقتصادی بود و بحران کرونا شکاف‌ها را در این حوزه بیشتر کرد. در سال ۲۰۲۱ شاهد این مسئله هستیم که بر شمار فقرای دنیا افزوده شده است در حالی‌که افراد ثروتمند افزایش چشمگیر میزان درآمد را تجربه کرده‌اند. شمار زیادی از مردم دنیا به دلیل از دست دادن شغل خود دیگر تحت پوشش تأمین اجتماعی قرار ندارند. شمار این افراد را می‌توان بالغ بر یک‌سوم جمعیت دنیا دانست. آمارهای رسمی حکایت از این دارد که ۲ میلیارد نفر از ساکنان دنیا قبل از همه‌گیری کرونا در مشاغل غیررسمی کار می‌کردند و شمار زیادی از این افراد در نتیجه کرونا، هم کار خود را از دست داده‌اند و هم امکان استفاده از بیمه بیکاری را نداشته‌اند. سهم زیادی از این گروه به جمعیت فقیرای دنیا اضافه شدند یا به زندگی با حداقل امکانات ادامه می‌دهند.

بازسازی اقتصاد دنیا فرایندی زمان‌بر است

باید در نظر داشت که با توجه به دامنه وسیع بحران‌های ناشی از همه‌گیری کرونا در دنیا، بازگشت به وضعیت عادی حتی برای کشورهایی که شمار زیادی از مردم را واکسینه کرده‌اند مدت زیادی طول می‌کشد. حال تصور کنید کشورهای فقیر دنیا که نرخ واکسیناسیون در آن‌ها بسیار کند است یا حتی واکسیناسیون را شروع نکرده‌اند با چه شرایطی روبه‌رو هستند. گای رایدر، مدیرکل سازمان بین‌المللی کار در مصاحبه‌ای با وب‌سایت رسمی این سازمان با اشاره به اینکه چالش اصلی دنیا در پساکرونا حل مشکل بیکاری و کاهش نابرابری‌های اقتصادی و تبعیض در جهان است گفت: «بازسازی آسیب‌های وارد شده به اقتصاد دنیا فرایندی زمان‌بر است. بدون تلاش جهانی برای افزایش سرعت ایجاد فرصت‌های شغلی و زمینه‌سازی برای مهارت‌آموزی در میان نیروی کار نمی‌توان از بحران‌های ناشی از کرونا عبور کرد. باید در نظر گرفت که طبقه آسیب‌پذیر اقتصادی بیشترین آسیب را در نتیجه همه‌گیری کرونا تحمل کردند و این گروه به‌سرعت نمی‌توانند به شرایط عادی قبل از کرونا بازگردند.»

 او تاکید کرد: «آسیب‌های ناشی از همه‌گیری کرونا چه از نظر ابتلا به موج‌های تازه همه‌گیری و از دست دادن افراد دیگری در نتیجه این بیماری و چه از نظر آسیب‌های اقتصادی و بحران بازار کار برای سال‌های طولانی باقی می‌ماند و دنیا باید سال‌های طولانی نابرابری اقتصادی و افزایش نرخ فقر را تجربه کند و تنها در شرایطی گذر از این بحران سرعت می‌گیرد که سیاست‌هایی جهانی و هدفمند برای مبارزه با چالش‌ها اجرا شود.»

دبیرکل سازمان بین‌المللی کار بر این باور است که دنیا برای گذر از جنبه‌های مختلف بحران کرونا نیاز به برنامه‌هایی همه‌جانبه و هماهنگ و استراتژی‌هایی یکپارچه دارد. برنامه‌هایی انسان‌محور که قدرت اجرایی داشته باشد و دولت‌ها با ارائه منابع مالی لازم زمینه را برای اجرایی شدن این طرح‌ها فراهم کنند. ولی مسئله کلیدی و بااهمیت این‌جاست که زمانی اقتصاد می‌تواند بازسازی شود و از بحران کرونا عبور کند که بازار کار اصلاح شود و فرصت‌های شغلی بتواند جوانان و افراد جویای کار را جذب کند. اشتغال بستر را برای رشد مصرف و احیای اقتصاد فراهم می‌کند و بسیاری از مشکلات روانی و اجتماعی را از بین می‌برد. به همین دلیل است که کلید گذر از چالش‌های اقتصادی ناشی از کرونا را باید در احیای بازار کار دید. نکته مهم دیگر این است که برای حل این مشکل جهانی تنها یک راه‌حل جهانی می‌تواند تاثیرگذار باشد و کشورها به تنهایی نمی‌توانند از این بحران عبور کنند. برای ایجاد یک راهکار جهانی هم اولین گام رهایی از ویروس از طریق توزیع عادلانه واکسن است که باید باجدیت پیگیری شود.