شصت و سه سال پیش، اتحاد جماهیر شوروی اولین ماهواره‌اش را در فضا مستقر کرد و تقریبا چهار سال بعد، اولین فضانوردش یعنی یوری گاگارین را نیز به فضا فرستاد. در سال‌های بعد، شوروی در جریان رقابت سنگین فضایی با ناسا عقب افتاد؛ اما حتی بعد از فروپاشی شوروی هم روسیه همچنان جایگاه خودش را به عنوان یک قدرت فضایی معتبر حفظ کرد. حتی روسیه در دو دهه اخیر نیز برای احداث و راه‌اندازی ایستگاه فضایی بین‌المللی با آمریکا شریک بوده است.

اما این روزها اوضاع تغییر کرده و روسیه یک شریک قَدَر دیگر دارد؛ قدرت فضایی جدید جهان، یعنی چین. روسیه و چین سال‌ها بود که همکاری محدود فضایی داشتند اما حالا ماموریت‌های فضایی آنها بیش از هر چیز به یک رقابت سنگین و مستقیم علیه آمریکا شباهت دارد. این آغاز عصر جدیدی از رقابت فضایی است و می‌تواند در آینده بسیار شدیدتر هم بشود.

الکساندر گابیف عضو ارشد مرکز کارنگی در مسکو معتقد است که چین برنامه فضایی بلندپروازانه‌ای دارد و در عین حال، دارای منابع لازم و همین طور برنامه‌ریزی مدون است. از آن سو، روسیه تجربه فضایی بیشتری دارد و به یک شریک مطمئن نیازمند است. همکاری این دو قدرت فضایی درواقع بازتابی از ژئوپلیتیک جهان امروز نیز هست.

چین و روسیه در سال‌های اخیر و تحت رهبری شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین به همکاری نزدیکی رسیده اند و سال‌ها بی‌اعتمادی در روابط خود را پشت سر گذاشته‌اند. این دو همچنین علیه رفتار هژمونیک آمریکا با یکدیگر متحد شده اند و جالب این‏جاست که فضا به عنوان محملی برای گرم‌شدن مناسبات دو قدرت شرقی و تقابل آن‏ها با آمریکا بسیار موثر عمل کرده است.

این در حالی است که روسیه و آمریکا پیشتر به همکاری خود در ایستگاه فضایی بین‌المللی ادامه می‌دادند اما به نظر می‌رسد که تقابل‌های سیاسی دائمی طرفین، تاثیر خودش را بر این همکاری نیز گذاشته است. رئیس آژانس فضایی روسیه اخیرا اعلام کرد آمریکا با تحریم‌هایش علیه روسیه تلاش کرده برنامه فضایی روسیه را محدود کند و روسیه نیز قصد ندارد به همکاری فضایی با آمریکا ادامه بدهد.

این مسئله نشان‌دهنده تغییر بزرگی در رقابت‌های فضایی است. جوان جانسن فریز استاد امنیت ملی در دانشکده جنگ نیروی دریایی آمریکا در این خصوص می‌گوید: «همکاری روسیه و آمریکا در ایستگاه فضایی بین‌المللی درواقع نمادی از قابلیت دو کشور برای همکاری در زمان‌های پرتنش بود. اما حالا دیگر تنش‌ها از حد گذشته‌اند و شرایط تغییر کرده است.»

در این میان، روسیه که تجربه فضایی گران‏قدری دارد تلاش کرده که برنامه فضایی‌اش را از نابود شدن نجات دهد؛ اما به هر حال منابع مالی لازم در اقتصاد رکودزده روسیه برای این کار موجود نیست.

در مقابل، چین یک قدرت فضایی تازه‌وارد به شمار می‌آید و به دلیل همکاری‌هایش با روسیه توانسته در عرصه فضایی پیشرفت کند و حتی در برخی زمینه‌ها از روسیه جلو باشد. چین که اولین فضانوردانش را در سال ۲۰۰۳ میلادی به فضا فرستاد، هرگز دعوت نشد که به ایستگاه فضایی بین‌المللی بپیوندد. طبق مصوبه کنگره آمریکا در سال ۲۰۱۱ نیز ناسا از هرگونه همکاری با سازمان فضایی چین یا هر شرکت مرتبط با آن منع شده است و علت این ممنوعیت نیز احتمال جابه‏ جایی اطلاعات بوده است.

در این میان، چین توانایی‌های فضایی خود را به وضوح بالا برده و تجهیزات زیادی نیز از روس‌ها خریده و در سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۶ دو ایستگاه فضایی موقت را احداث کرد و سومی هم در راه است.

یانگ هونگ یکی از طراحان ایستگاه سوم اخیرا گفته که تحریم‌های طولانی خارجی علیه چین باعث شده که نوآوری فضایی نیز در این کشور پا بگیرد و چین دیگر از قدرت‌های جهانی در این زمینه عقب نیست.

به هر ترتیب، همکاری با چین حالا باعث شده که روسیه قادر باشد سفرهای فضایی را که در دوران اتحاد شوروی قادر به انجام‌شان نبود، حالا به نتیجه برساند. اصلا منابع مالی امروزی روسیه بدون همکاری چین به هیچ وجه قادر به تامین هزینه ماموریت‌های فضایی جدید این کشور نبودند.

از سوی دیگر، چین نیز امیدوار است در چارچوب برنامه‌های فضایی گسترده جدید خود، راهی برای پیدا کردن آب، منابع معدنی و منابع انرژی بیابد و از این بابت دست بالا را در سطح جهانی داشته باشد. طبیعی است که هر دو طرف از این همکاری راضی باشند.

در این میان، مشخص نیست که آمریکا برای مقابله با این دو رقیب فضایی قصد دارد چه برنامه‌هایی را پیاده کند. آنچه که مسلم است این است که آمریکا در آینده با دو جبهه پرانگیزه علیه خودش در فضا مواجه خواهد بود.