*ایوان لاکسمان، پژوهشگر ارشد در مرکز تحقیقات استراتژیک بین‌المللی در جاکارتا

منطقه جنوب شرقی آسیا گلوگاه بحران‌های زیادی است؛ از مناقشات در دریای جنوبی چین گرفته تا بحران میانمار‏. ‏‏‏آیا در این میان برای اتحادیه ملل جنوب شرقی آسیا (آسه‌آن) راهی برای رشد وجود دارد یا وضعیت سیاسی فلج‌کننده در این منطقه ادامه خواهد یافت؟

آسه‌آن در سال ۱۹۶۷ میلادی تشکیل شد تا طلیعه‌بخش و تقویت‌کننده ثبات منطقه‌ای و رشد اقتصادی در میان کشورهای عضو باشد‏. ‏‏‏با این حال، آسه‌آن هیچ‏گاه به یک اتحادیه قدرتمند و کاملا یکپارچه (چیزی شبیه اتحادیه اروپا) تبدیل نشده و شاید اصلا چنین هدفی هم نداشته است‏. ‏‏‏اما این اتحاد به هر ترتیب مزایای زیادی برای کشورهای عضو به همراه آورده است: از یک سو به دلیل مذاکرات کم‌تنش و اعتمادساز بین اعضا، صلح در منطقه تا حد زیادی حفظ شده است‏. ‏‏‏از سوی دیگر، ثبات نسبی موجود در منطقه باعث شده که کشورهای جنوب شرقی آسیا قادر باشند روی توسعه اقتصادی و ثبات سیاسی در داخل نیز به ‏خوبی متمرکز شوند.

اما این روزها وضعیت آسه‌آن با گذشته فرق دارد و چالش‌های خارجی و داخلی زیادی پیش روی این اتحاد قرار گرفته است‏. ‏‏‏مهم‌ترین چالش را شاید باید قدرت فزاینده چین و رقابت فزاینده آمریکا با چین در منطقه دانست‏. ‏‏‏چالش مهم دیگر هم مسئله‏‏‏‏ میانمار است که از فوریه گذشته، به تهدیدی جدی علیه ثبات منطقه تبدیل شده است‏. ‏‏‏کشورهای عضو آسه‌آن می‌دانند که اگر بحران میانمار همچنان ادامه داشته باشد، آینده استراتژیک منطقه آسیای جنوب شرقی به طور جدی تحت تاثیر قرار خواهد گرفت و وضعیتی غیرقابل کنترل به وجود خواهد آمد‏. ‏‏‏

در مورد چالش اول، یعنی رقابت فزاینده چین و آمریکا بر سر قدرت‌گیری در منطقه، می‌توان این‏طور فرض کرد که کشورهای آسه‌آن هنوز وقت زیادی دارند‏. ‏‏‏درواقع این مسئله‏‏‏‏ غامض و راه‌های مدیریت تاثیر آن بر منطقه آسیای جنوب شرقی در هر حال یک مسئله‏‏‏‏ درازمدت است‏. ‏‏‏اما بحران میانمار مسئله‏‏‏‏‌ای است که آتشش خیلی سریع می‌تواند منطقه را در بر بگیرد و آن را نابود کند‏. ‏‏‏

روند عضویت در آسه‌آن در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی گسترش زیادی داشت و کشورهایی مثل ویتنام، میانمار، لائوس و برونئی در این زمان به آسه‌آن پیوستند‏. ‏‏‏منشور آسه‌آن نیز در سال ۲۰۰۷ میلادی تدوین شد‏. ‏‏‏بر اساس این منشور، آسه‌آن یک گروه چندجانبه است که می‌تواند دست به اقدامات مشترک و استراتژیک بزند‏. ‏‏‏اما همین منشور عملا شمشیری دولبه است‏. ‏‏‏بر اساس یکی از اصول منشور، عدم مداخله در امور داخلی کشورهای عضو باید مورد توجه قرار بگیرد‏. ‏‏‏درواقع اگر دولت در یکی از کشورهای عضو آسه‌آن عوض شود (حتی به صورتی که ناقض قانون اساسی‌اش باشد) باز هم امکان مداخله در امور داخلی آن کشور توسط اتحادیه آسه‌آن وجود نخواهد داشت‏. ‏‏‏این مسئله‏‏‏‏ در حال حاضر در خصوص میانمار به موضوعی حاد بدل شده است‏. ‏‏‏

آسه‌آن پیش‏تر هم وقوع کودتا در کشورهای عضوش را پذیرفته است‏. ‏‏‏نمونه‌اش کودتای تایلند در سال ۲۰۱۴ بود‏. ‏‏‏اما در میانمار وضعیت چنان بحرانی است که امواج شوک آن در تمام منطقه قابل مشاهده بوده است‏. ‏‏‏با ادامه این بحران، سیل آوارگان و نیز خطر خشونت‌های بیشتر باعث خواهد شد که کشورهای زیادی تحت تاثیر قرار بگیرند‏. ‏‏‏در شرایطی که برخی از کشورهای آسیای جنوب شرقی هنوز در دوران پساکرونا قادر به احیای اقتصاد خود هم نبوده‌اند، این تهدیدی جدی برای آینده‌شان به شمار می‌رود‏. ‏‏‏

به احتمال زیاد، سنگاپور و تایلند دو کشوری در آسه‌آن هستند که با تداوم بحران میانمار بیشترین آسیب را متوجه خود می‌بینند‏. ‏‏‏علتش هم مناسبات گسترده تجاری و نظامی بین این دو کشور با میانمار است‏. ‏‏‏اما ظاهرا اندونزی که منافع کم‌تری در این مسئله‏‏‏‏ دارد، بیشتر از بقیه اعضای آسه‌آن در تلاش است که اهرم فشار این اتحادیه بر میانمار حفظ شود‏. ‏‏‏اگر آسه‌آن می‌خواهد بر بحران میانمار تاثیرگذار باشد، باید اقداماتی مانند مقابله با خشونت‌ها، رساندن کمک‌های انسان‌دوستانه و مذاکره با میانمار را به خوبی اجرا کند اما این حوزه‌ای ناشناخته برای اتحادی مثل آسه‌آن است‏. ‏‏‏این‏جاست که این اتحاد نیاز دارد از اتحادیه‌های موفق‌تر مثل اتحادیه اروپا الگو بگیرد‏. ‏‏‏رهبران کشورهای عضو آسه‌آن می‌دانند که قدرت اجرایی لازم برای کنترل بحرانی مثل میانمار را در اختیار ندارند و تازه، با معضل بزرگ‌تری مثل نقش‌آفرینی کشورهای دیگر در این بحران -‏مثلا چین، ژاپن، هند، روسیه و آمریکا- نیز مواجه هستند و برنامه‌ای برای تحلیل یا مقابله با آن هم ندارند‏. ‏‏‏

در چنین شرایطی به نظر می‌رسد که اگر اتحادهای منطقه‌ای و به خصوص آسه‌آن از پس بحران میانمار برنیایند، پای کشورهایی از مناطق دورتر به قضیه باز شود و منافع دیگری مورد توجه قرار بگیرد و موضوع از مسیر خود منحرف شود‏. ‏‏‏این آزمونی است برای آینده اتحاد آسه‌آن‏. ‏‏‏