تخلیه اتباع خارجی و متحدان افغان از کابل در میان مهلت محدود و ریسک حملات تروریستی انجام شده است. از 14 اوت 2021 حدود 120 هزار نفر توسط کشورهای مختلف از افغانستان خارج شده‌اند. اما هزاران نفر دیگر باقی‌مانده‌اند که بیشترشان کارکنان محلی افغانستان، روزنامه‌نگاران و فعالان حقوق بشر هستند. مجمع جهانی اقتصاد در گزارشی به راهکاری برای حل بحران مهاجران افغان پرداخته است.

این وضعیت چالش‌های جدی ایجاد خواهد کرد. بازگشت اتباع خارجی به کشورهای خود با ضربه روحی مواجه خواهد شد. به‌هرحال هنوز کسانی نتوانسته به‌موقع از خانه خود خارج شوند و به برنامه‌های خروج برسند و افغان‌هایی که در کشورهایی مانند قطر اسکان داده شده‌اند باید برای همیشه آنجا بمانند. با این اوصاف، این اشتباه است که اجازه دهیم موفقیت نسبی تخلیه مردم، توجه افراد را از خواسته‌های بسیار بیشتر افغان‌هایی که آواره مانده‌اند، منحرف کند.

*آوارگان داخلی

یک گروه از آوارگان افغان را آوارگان داخلی (IDPs) تشکیل می‌دهند. آنها افرادی هستند که در کشور خود آواره شده‌اند. تخمین زده می‌شود که حدود 250 هزار افغان خانه‌های خود را از ابتدای ماه می ترک کرده‌اند. به‌این‌ترتیب مجموع آوارگان داخلی در این کشور به حدود 3.5 میلیون نفر رسیده است و رتبه سوم در جهان را دارد.

جامعه بین‌المللی برای مدیریت بحران آوارگان داخلی باید با طالبان همکاری کند. آوارگان داخلی فوری‌ترین وضعیت اضطراری بشردوستانه امروز افغانستان هستند و راه‌حل‌هایی برای رسیدگی به وضعیت باید در دستور کار قرار گیرد. این موضوع مهم است، چرا که تعداد زیاد آوارگان داخلی می‌تواند امنیت، رشد اقتصادی و انسجام اجتماعی را تضعیف کند.

*پناهندگان

اگر بتوان به وعده‌های اولیه طالبان مبنی بر احترام به حقوق زنان و اجازه تکثرگرایی سیاسی باورداشت، بعید به نظر می‌رسد که ما شاهد خروج گسترده مهاجران افغان باشیم. البته ممکن است این ماجرا هم به این دلیل باشد که بسیاری از افغان‌هایی که در معرض آزاد و اذیت طالبان قرار دارند، به‌ویژه هزاره‌ها، در دهه 1990، در رژیم قبلی طالبان از افغانستان فرار کرده بودند. البته این بدان معنا هم نیست که هزاره‌هایی که هنوز در افغانستان هستند، دیگر در خطر نیستند. عفو بین‌المللی اخیراً در گزارشی جزئیات کشتار مردان هزاره توسط طالبان را در ژوئیه 2021 منتشر کرده است.  

از نظر اقتصادی، زمانی که صحبت از آوارگان افغان به میان می‌آید، همسایگان افغانستان ممکن است اجازه ورود این آوارگان را ندهند.

اما درعین‌حال، کنترل بسیاری از مرزهای افغانستان دشوار است، موضوعی که به معنی امکان‌پذیر بودن حرکت پناهندگان در مرزها است. در واقع میلیون‌ها نفر از کسانی که در دهه 1990 از طالبان فرار کرده بودند، در سال‌هایی که نیروهای امریکایی در خاک این کشور حضور داشتند، به افغانستان بازگشتند.

در سال 2020، بیش از 800 هزار نفر تنها از ایران به افغانستان برگشتند. این جمیعت اکنون دوباره در معرض خطر آوارگی قرار دارند، به‌ویژه باتوجه‌به گزارش‌های اخیر درباره خشونت‌ها و اعدام هزاره‌ها در مناطق تحت کنترل طالبان.

آماده‌سازی برای موج جدید پناهندگان در حال حاضر آغاز شده است. ایالات متحده 500 میلیون دلار برای نیازهای فوری پناهندگان اختصاص داده است و نزدیک به 100 کشور متعهد به پذیرش پناهنده‌ها شده‌اند. اینها تحولات مثبتی هستند، اما به این معنا نیست که موج احساسات ضد مهاجرت تغییر کرده باشد.

به‌عنوان‌مثال، ترکیه ساخت دیوار مرزی با ایران را افزایش داد تا از ورود مهاجران افغان به کشورش جلوگیری کند. اتحادیه اروپا و بسیاری از کشورهای عضو آن می‌خواهند از تکرار بحران مهاجران در سال 2015 جلوگیری کنند، زمانی که بیش از یک میلیون مهاجر و پناهنده وارد اروپا شدند. همین ماجراها هم اختلافاتی در اتحادیه اروپا در مورد نحوه برخورد با اسکان مجدد مردم ایجاد کرده است.

به‌این‌ترتیب باید فشار سیاسی بیشتر بر طالبان وارد شود تا آنها اجازه عبور پناهندگان از مرزها را بدهند و کشورهای همسایه برای پذیرش آنها و سایر کشورها میزبانی آنها را بر عهده بگیرند. برای حفظ حرمت و حقوق افغان‌های فراری، راه‌حل‌های بحرانی کنونی باید ماهیت دائمی‌تری داشته باشند.

*راه‌حل‌های بادوام‌تر

ایران و پاکستان، همسایگان افغانستان در برابر میزبانی از مهاجران افغان موضع سختی را اتخاذ کرده‌اند چرا که آنها به ترتیب میزبان 3.5 و 15 میلیون افغان هستند. بسیاری از پناهندگان از حمله شوروی در سال 1979 و سپس اولین رژیم طالبان در دهه 1990 فرار کرده‌اند.

ازآنجایی‌که راه‌حل‌های ماندگاری مانند ادغام، اسکان مجدد و بازگشت به کشور به طور مؤثر رخ نداده است، برخی از آنها بیش از 40 سال است که در ایران و پاکستان به‌عنوان پناهنده حضور دارند. حالا با ورود پناهندگان جدید، نیاز به تجدیدنظر در رویکردهای جمعیت آواره وجود دارد.

راه‌حل مطلوب برای پناهندگان بازگشت به کشورشان است. قبل از بحران کنونی، ایران، پاکستان و اتحادیه اروپا می‌خواستند مهاجران افغان را به افغانستان بازگردانند. اما باتوجه‌به شرایط موجود، در حال حاضر این مهم است که تضمین شود مهاجران افغان به‌اجبار به کشورشان بازگردانده نشوند. جامعه بین‌المللی همچنین باید بپذیرد که بازگشت داوطلبانه بعید است در آینده‌ای نزدیک در هر مقیاسی رخ دهد.

جایگزین این موضوع، اسکان دائم پناهندگان در کشورهای ثروتمند است. کانادا متعهد شده است که 20 هزار پناهنده جدید افغان اسکان دهد، درحالی‌که استرالیا 3 هزار نفر را اسکان خواهد داد. این بدان معناست که افغان‌ها، جای پناهندگان کشورهای دیگر را خواهند گرفت. بریتانیا قصد دارد 20 هزار افغان را در بلندمدت اسکان دهد.

راه‌حل دیگر، ادغام است. یعنی فراهم‌آوردن راهی برای شهروندی پناهندگان. ایران و پاکستان از لحاظ تاریخی در برابر این گزینه مقاومت کرده‌اند و احتمالاً همین راه را ادامه خواهند داد. اما باید حداقل از آنها خواسته شود تا حقوق خاصی برای پناهندگان قائل شوند. این امر می‌تواند تأثیر جابه‌جایی بر جوامع و دولت‌های میزبان را کاهش دهد.