تغییرات جوی و افزایش دمای زمین بحران بعدی دنیا است، بحرانی که اغلب کشورهای دنیا در مورد آن آگاهی دارند و برنامه‏‌ریزی‌هایی برای مبارزه با آن انجام شده است ولی عملا تحول مثبتی در رابطه با این چالش مشاهده نشده است.

شرکت بیمه سویس اخیرا مطالعاتی در مورد تاثیرات اقتصادی تغییرات جوی انجام داد و در این گزارش نوشت: «تغییرات جوی بزرگ‏ترین تهدید بلندمدت برای اقتصاد دنیا محسوب می‌‏‏‏شود. در صورتی که دنیا برای کاهش انتشار کربن و مقابله با افزایش دمای زمین کاری انجام ندهد، ظرف سی سال آینده دمای زمین ۳ درجه سانتی گراد افزایش می‏‏‏‌یابد و در نتیجه ۱۸ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان از بین خواهد رفت. البته در صورتی که بخش خصوصی و دولتی همسو با هم برای مقابله با این بحران وارد عمل شوند و سیاست‌‏های مناسب را در پیش بگیرند، می‏‏‏‌توان تا اندازه زیادی از تشدید این بحران جلوگیری کرد.»

این مرکز مطالعاتی  برای ارزیابی سطح تاثیرپذیری اقتصاد ۴۸ کشور دنیا در نتیجه تغییرات جوی  چهار سناریوی مختلف در مورد میزان افزایش دمای زمین در بازه سی‏‌ساله مورد مطالعه در نظر گرفته است. با تشدید بحران تغییرات جوی، بلایای طبیعی بیشتری در دنیا اتفاق خواهد افتاد و در نتیجه نرخ بهره‌‏وری اقتصاد و میزان درآمد کشورها کاهش چشمگیری پیدا می‏‏‏کند. از طرف دیگر این بررسی‏‌ها نشان داده است تاثیر بحران تغییرات جوی روی کشورهای در حال توسعه بیش از کشورهای صنعتی خواهد بود و عدم کنترل این بحران سبب می‏‏‏‌شود تا نابرابری اقتصادی در دنیا با شدت زیادی افزایش پیدا کند.

ارزش تولید ناخالص کشورهای صنعتی ۱۰ درصد تنزل می‏‏‏یابد

در یکی از سناریوهای مطرح شده توسط شرکت بیمه سوییس، دمای زمین طی ۳۰ سال آتی ۳.۲ درجه سانتی گراد افزایش خواهد یافت و درصورت تحقق این پیش‌‏بینی ارزش تولید ناخالص داخلی دنیا ۲۴ درصد تنزل خواهد یافت. این در حالی است که ارزش تولید ناخالص داخلی امریکا و کانادا و بریتانیا حدودا ۱۰ درصد تنزل خواهد یافت. میزان زیان تحمیل‏‌شده به اقتصاد کشورهای عضو اتحادیه اروپا برابر با ۱۱ درصد تولید ناخالص داخلی این منطقه خواهد بود ولی اقتصاد کشورهای فنلاند و سوییس کمتر از ۶ درصد تولید ناخالص داخلی خود را از دست خواهد داد. در مقابل ارزش تولید ناخالص داخلی دو کشور فرانسه و یونان به ترتیب ۱۳ درصد کوچک می‌‏‏‏شود.

با توجه به این پیش‏‌بینی کشورهایی که هم‏اکنون درگیر بحران تغییرات جوی هستند و اغلب در مناطق گرمسیر دنیا قرار گرفته‏‌اند، بیشترین تاثیر منفی را از تغییرات جوی تجربه خواهند کرد. این کشورها نسبت به کشورهای صنعتی در اجرای طرح‏‌های‏ مقابله با تغییرات جوی عقب‏‌تر هستند و در این بازه زمانی سی‏‌ساله هم فاصله آنها از هم بیشتر خواهد شد. در نتیجه چالش‌های زیادتری در کشورهای در حال توسعه تجربه می‌‏‏‏شود.

سناریوی دیگری که مطرح است افزایش دمای کمتر از یک درجه است. این سناریو خوش‏بینانه‌‏ترین سناریوی این مرکز است و در صورتی محقق می‏‏‏‌شود که تمامی کشورها به طور هماهنگ برای مقابله با تغیرات جوی وارد میدان شوند و با هم برای تحقق این هدف همکاری کنند.

این مرکز یک سناریوی دیگر در مورد میزان افزایش دما تا سال ۲۱۰۰ ارائه داده است که بر مبنای آن در صورتی که دنیا برای مقابله با تغییرات جوی هیچ سیاستی در پیش نگیرد، دمای هوا بین ۴.۱ تا ۴.۸ درجه سانتی گراد بیش از سال ۲۰۱۰ خواهد بود. در این شرایط میزان انتشار کربن در دنیا بین ۸۰ تا ۱۸۰ میلیارد متر مکعب خواهد بود. در سناریوی دیگر دنیا به اجرای سیاست‌‏های کنونی ادامه می‏‏‏‌دهد ولی سیاست‌‏های‏ سخت‏گیرانه‌‏تری را در جهان به کار نمی‏‌گیرد. در این شرایط دمای هوا بین ۳.۱ درجه تا ۳.۷ درجه افزایش پیدا خواهد و حجم کربن منتشرشده در دنیا در هر سال به رقمی بین ۵۰ تا ۸۰ میلیارد متر مکعب می‏‏‏‌رسد.

 در صورتی که دنیا سیاست‏‌های سخت‏گیرانه‌‏تری را به کار بگیرد دمای زمین بین ۲.۶ درجه تا ۳.۲ درجه افزایش خواهد یافت و حجم کربن منتشرشده در دنیا به رقمی بین ۴۰ تا ۵۰ میلیارد متر مکعب در سال می‏‏‏‌رسد و اگر دنیا تمهیدات و سیاست‏‌های جدی برای مقابله با این تهدید جهانی را به کار بگیرد، خواهد توانست میزان افزایش دمای زمین را به کمتر از ۱.۵ درجه سانتی گراد هم برساند که موفقیت بزرگی برای اقتصاد جهان محسوب می‌‏‏‏شود. در صورتی که دنیا بتواند با اجرای سیاست‏‌هایی میزان افزایش دمای زمین تا سال ۲۱۰۰ را به ۲ درجه سانتی گراد برساند، میزان دی اکسید کربن منتشرشده در نتیجه فعالیت‏‌های اقتصادی آلاینده در جهان به حداکثر ۱۰ میلیارد متر مکعب در سال می‏‏‏‌رسد و در صورتی که بتواند میزان انتشار کربن را به صفر برساند یا زمینه را برای تخلیه میزان ذخایر کربن در دنیا فراهم کند، خواهد توانست شاهد رسیدن نرخ رشد افزایش دمای زمین به مرز ۱ درجه سانتی گراد یا کمتر باشد.

آسیب‏‌پذیرترین کشورهای دنیا کدام‏اند

این مرکز مطالعاتی برای رده‌‏بندی کشورها از نظر میزان آسیب‌‏پذیری در برابر تغییرات جوی اقدام به تهیه شاخص اقتصادی تغییرات جوی کرد و هدف این مرکز از تهیه این شاخص شناسایی آسیب‌‏پذیرترین کشورها در مقابل تغییرات جوی بود. بررسی‏‌ها نشان داد کشورهایی که بیشترین تاثیر منفی را از تغییرات جوی متحمل می‌‏‏‏شوند، کشورهایی هستند که کمترین منابع را برای مقابله با تغییرات جوی در اختیار دارند، کشورهایی که در سال‌های اخیر برای مقابله با این بحران برنامه‏‌ریزی و سیاست‏‌گذاری نکرده‌اند و هیچ طرحی را  برای کاهش انتشار کربن و در نهایت مقابله با تغییرات جوی اجرا نکرده‌اند.

بر مبنای این رده‏‌بندی آسیب‏‌پذیرترین کشورهای دنیا در مقابل تغییرات جوی کشورهای مالزی، تایلند، هند، فیلیپین و اندونزی هستند و کمترین آسیب به کشورهای کانادا، امریکا، سوییس و آلمان وارد می‏‏‏‌شود. در حالت کلی کشورهایی که در مناطق سردسیر قرار دارند و متوسط دمای هوا در آنها پایین است، کمترین آسیب را در جریان تغییرات جوی متحمل می‏‏‏‌شوند و کشورهایی که در مناطق گرمسیر هستند بیشترین آسیب را خواهند دید. نکته دیگر هم میزان سرمایه‌گذاری کشورها برای مقابله با این وضعیت است. هرچه کشوری سرمایه‌گذاری بیشتری در این حوزه داشته باشد، منابع مالی بیشتری برای مقابله با تغییرات جوی اختصاص دهد و مشارکت بخش خصوصی و مردم برای عبور از این بحران بیشتر باشد، می‌‏‏‏تواند مشکلات کمتری را در این گذر تجربه کند.

 اما سوال این است که برای مقابله دنیا با تغییرات جوی چه مبلغی باید سرمایه‌‏گذاری شود؟ مطالعات نشان داده است در صورتی که دنیا رقمی معادل ۱۰ درصد ارزش تولید ناخالص داخلی را طی سی سال آینده برای توسعه زیرساخت‌‏ها و کاهش انتشار کربن سرمایه‌‏گذاری کند، می‌‏‏‏تواند مانع از افزایش دمای هوا بیش از ۲ درجه سانتی گراد شود. این سرمایه‌‏گذاری ارزشی معادل ۶.۳ هزار میلیارد دلار امریکا است که نیمی از زیان اقتصادی دنیا در صورت بی‏‌تفاوتی به این بحران جهانی تا سال ۲۰۵۰ خواهد بود.

در بخشی از این گزارش آمده است: «کشورهای کم‏‌درآمد و کشورهای دارای درآمد متوسط بالاترین میزان آسیب اقتصادی را در نتیجه تغییرات جوی متحمل خواهند شد. کشورهای واقع‏‌شده در قاره افریقا، در امریکای جنوبی، خاورمیانه و جنوب و شرق آسیا شاهد کاهش بالغ بر ۵۰ درصدی سرانه ارزش تولید ناخالص داخلی خود تا سال ۲۱۰۰ خواهند بود. در حالی که کشورهای صنعتی و سردسیر دنیا تا سال ۲۱۰۰ در خوش‏بینانه‏‌ترین حالت رشد ۱ درصدی سرانه تولید ناخالص داخلی را تجربه می‌‏‏‏کنند. دودستگی در اقتصاد دنیا و حتی در برخورد با چالش بزرگ تغییرات جوی باعث می‏‏‏‌شود تا فشارهای اجتماعی زیادی به دولت‏‌ها وارد شود.»

روند انتشار کربن در دنیا تغییر کرده است

نکته مهم دیگر این است که روند تغییرات جوی در دنیا بستگی به میزان انتشار کربن و دیگر گازهای گلخانه‏‌ای و حجم این گازهای آلاینده در جو زمین دارد. به همین دلیل است که اولین و اصلی‌‏ترین گامی که کشورها برمی‏‏‏‌دارند تلاش برای کاهش انتشار کربن است و تمامی سیاست‌ها هم با همین هدف طراحی و اجرا می‌‏‏‏شود.

بررسی‌‏ها نشان داده است تا سال ۱۹۹۰ میلادی کشورهای صنعتی اصلی‌‏ترین آلاینده‏‌های‏ جو زمین بودند. در فاصله سال‏‌های ۱۸۵۰ تا ۱۹۹۰ میلادی امریکا و اروپا به تنهایی ۷۵ درصد از دی اکسید کربن دنیا را تولید کردند و همین سهم زیاد بود که سبب شد تا در دنیا بحث‌‏های‏ زیادی در مورد ضرورت مسئولیت‌‏پذیری این کشورها در مقابله با تغییرات جوی و سرمایه‌‏گذاری در تکنولوژی‌‏های‏ کم‌‏آلاینده سر بگیرد.

آمار نشان می‌‏‏‏دهد در فاصله سال‌‏های ۱۸۵۰ تا ۱۹۹۰ میلادی اروپا ۴۴ درصد از کربن دنیا را تولید کرده بود در حالی که امریکا مسئول اصلی انتشار ۳۰ درصد از کل کربن دنیا بود و سهم دو کشور چین و هند در انتشار کربن دنیا به ترتیب برابر با ۵ درصد و ۱ درصد بوده است و دیگر کشورهای دنیا در مجموع تنها ۲۰ درصد از دی اکسید کربن دنیا را تولید کرده بودند. اما بعد از سال ۱۹۹۰ میلادی این الگو تغییر کرد و کشورهای صنعتی با به کار گیری تکنولوژی‌‏های‏ تازه و کاهش انتشار کربن، سهم خود در انتشار کربن را تنزل دادند. بر مبنای داده‏‌های‏ جدید میزان انتشار کربن توسط اروپا در فاصله سال‌‏های ۱۸۵۰ تا ۲۰۱۷ میلادی به ۳۳ درصد، توسط امریکا به ۲۴ درصد و در چین به ۱۲ درصد از کل کربن منتشر شده در دنیا رسید و سهم هند تا مرز ۴ درصد افزایش یافت. در این بازه زمانی و به دلیل رشد سهم کشورهای در حال توسعه در انتشار کربن در فاصله سال‏‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۷ میلادی، سهم دیگر کشورهای دنیا به مرز ۲۷ درصد کل کربن منتشرشده در دنیا رسید.

بررسی این آمارها نشان می‌‏‏‏دهد سهم کشورهای صنعتی در کربن منتشرشده در دنیا در حال کاهش و سهم کشورهای در حال توسعه به خصوص چین و هند در این عرصه افزایشی است و هرگونه تلاشی برای مقابله با تغییرات جوی در صورتی می‏‏‏تواند نتیجه‌‏بخش باشد که کشورهای در حال توسعه هم با آن همراهی کنند.