شواهد فراوانی نشان می‌دهند که برخی افراد درآمد خود را به‌صورت سیستماتیککمتر از واقعیت به مراجع مالیاتی اظهار می‌کنند. خانوارها در پاسخ به طرح‌های آمارگیری نیز درآمد واقعی خود راافشا نمی‌کنند. به‌طور کلی، خانوارها تمایل به اظهار اطلاعات واقعی خود بهجمع‌آوری‌کنندگان داده ندارند. انگیزه افراد برای کم‌اظهاری در پاسخ به بازرسان مالیاتی کاملاً واضح است، اما انگیزه این کم‌اظهاری در پاسخ به طرح‌های آمارگیری سؤال‌برانگیز است، زیرا گزارش نادرست در این موارد از بار مالیاتی فرد نمی‌کاهد.سید مهدی برکچیان، بیتا فیاض فرخاد و مهدی امینی‌راد در ادامه پژوهشی درباره کم‌اظهاری درآمد خوار، مقاله «برآورد کم‌اظهاری درآمد خانوارهای با مشاغل آزاد در ایران» را در شماره 3 دوره 55 فصلنامه «تحقیقات اقتصادی» منتشر کرده‌اند. در این مطالعه اندازه کم‌اظهاری درآمد مشاغل آزاد در ایران با استفاده از روش هزینه‌بنیادو با بهره‌گیری از داده بودجه خانوار تخمین زده می‌شود. بدین منظور، از یک منحنی علمی مزد وحقوق بگیران که بیانگر رابطه بین درآمد و هزینه مواد خوراکی آن‌ها است، برای تخمین درآمدواقعی مشاغل آزاد بر پایه هزینه‌های اظهارشده مواد خوراکی آن‏ها استفاده می‌شود.

***

افراد به‌ویژه در مشاغل آزاد ممکن است منافعغیرمستقیمی از کم‌اظهاری درآمد خود در طرح‌های آمارگیری خانوار داشته باشند. اول، ممکن است ترس از محرمانه نبودن آمارهای خانوار سبب شود تا خانوارها اطلاعاتی متناسب با اظهارنامه مالیاتی خود ارایه کنند. دوم، خانوارهای با مشاغل آزاد برخلاف مزدو حقوق‌بگیران، برای محاسبه مقدار درآمد واقعی خود باید زمان اضافی صرف کنند؛ درصورتی‌که مشاغل آزاد قبلاً گزارش غیرواقعی برای بازرسان مالیاتی ارائه کرده باشند به‌نظر می‌رسد که گزارش همان اظهار در طرح‏های آمارگیری خانوار به‌جای محاسبهمقدار واقعی برای ایشان راحت‌تر است؛ بنابراین انتظار می‌رود خانوارها به‌خصوصآن‌هایی که درآمد خود را به مقامات مالیاتی کم‌تر از واقع گزارش کرده اند، انگیزه کافی برای کم‌اظهاری مشابه در طرح‌های آمارگیری داشته باشند.

از آن‏جایی که احتمال شناسایی کم‌اظهاری مشاغل آزاد کمتر از مزد وحقوق‌بگیران است، به‌نظر می‌رسد که مشاغل آزاد انگیزه بیشتری برای کم‌اظهاری درپاسخ به بازرسان مالیاتی و هم چنین طرح‏های آمارگیری داشته باشند. مطالعات موجوددر این زمینه برای کشورهای مختلف نیز نشان می‌دهد که مشاغل آزاد همواره وبه‌میزان قابل‌توجهی در اظهار درآمد خود به بازرسان مالیاتی کم‌اظهاری دارند. برای مثال، بازرسان سازمان مالیاتی ایالات متحده گزارش داده‌اند که برای سال‌های مالیاتی 1985، 1988 و 1992 به‌طور تقریبی 30 تا 35 درصد از درآمد صاحبانمشاغل غیر از کشاورزی کم‌اظهار شده است. در بیشتر مطالعات انجام‌شده در ایران، از شاخص‌های کلان برای تخمین مقدارکم‌اظهاری بهره گرفته شده است. اما به‌دلیل ایرادات جدی وارد بر تخمین کم‌اظهاری براساس شاخص‌های کلان، در این مطالعه برخلافمطالعات قبل، از شاخص‌های خرد و مبتنی بر مطالعه پیساریدیس و وبر که دو محقق برجسته در این زمینه‌اند برای تخمین اندازه کم‌اظهاری درآمد در ایران استفاده شده است.

در بیشتر مطالعات موجود، هدف اصلی از برآورد مقدار متوسط کم‌اظهاری، محاسبهتخمین درآمد مالیاتی از دست رفته است. دولت‌ها علاقه دارند تا از روند کم‌اظهاری درطول زمان و هم چنین توزیع آن بین گروه‏های شغلی مختلف مطلع شوند تا با استفاده ازآن بتوانند سیاست‌های مقتضی را برای کاهش مالیات‌گریزی اتخاذ کنند.مقدار کم‌اظهاری درآمد توسط مشاغل آزاد در آمریکا با بالاتربودن نرخ نهایی مالیات افزایش می‌یابد و همچنین اندازه کم‌اظهاری در بین گروه‌های مختلف شغلی متفاوت است. خانوارهای شاغل در صنایع تخصصی در آمریکا دارای حداقل مقدارکم‌اظهاری و صاحبان مغازه‌ها و رستوران‌ها دارای بیشترین مقدار کم‌اظهاری هستند،بنابراین هدف دوم اینپژوهش، مطالعه کم‌اظهاری در طول زمان و در میان گروه‌های مختلف شغلی بوده است.

به‌دلیل ایرادهای وارد بر مطالعات تاکنون صورت‌گرفته با استفاده از شاخص‌های کلان، درسال‌های اخیر تحقیقات در این حوزه به‌سمت مطالعات مبتنی بر بهره‌گیری از داده‌های خرد متمایل شده است. در این دسته از تحقیقات که نسبتاً جدید محسوب می‌شوند،محققان از داده‌های درآمد و هزینه به‌منظور تخمین کم‌اظهاری استفاده می‌کنند. اولینمطالعه در این زمینهدر سال 1989 با استفاده از داده‌های کشورانگلستان ارائه شده است.در این روش، محققان رابطه بین درآمد و هزینه خوراک رابرای دو دسته مشاغل آزاد و مزد و حقوق‌بگیران، محاسبه و از شکاف موجود در بینمنحنی دو گروه برای تخمین کم‌اظهاری استفاده می‌کنند. این روش، بر این فرضمبتنی است که اولاً صرف‌نظر از نوع اشتغال، هر دو گروه ترجیحات یکسانی در زمینهخوراک دارند، ثانیاً هزینه‌های خوراکی در هر دو گروه به‌درستی اظهار شده است و ثالثاًفقط درآمد اظهارشده مزد و حقوق‌بگیران، درست اظهار شده است. همچنین فرضمی‌شود میل نهایی به مصرف خوراک در دو گروه مزد و حقوق‌بگیر و مشاغل آزاد یکسان است.

به‌جز کم‌اظهاری، می‌توان تفاسیر دیگری نیز برای وجود شکاف بین منحنی‌های دو گروه مشاغل آزاد و مزد و حقوق‌بگیر ارائه کرد. برخی از محققان بیان می‌کنند که درآمد حاصل از مشاغل آزاد ممکن است به‌گونه‌ای متمایز از سایرمنابع درآمدی خرج شود. برای مثال، درآمد خانوار از محل مشاغل آزاد ممکن استصرف کالاهای لوکس شود، درحالی‌که درآمد دائمی صرف کالاهای ضروریشود،بنابراین دو گروه مزد و حقوق‌بگیر و مشاغل آزاد می‌توانند ترجیحات متمایزی داشتهباشند. از نظر ایشان،رویکرد هزینه بنیاد برپایه منحنی انگل لگاریتم خطی، قادربه تفکیک دو اثر ناهمسانی ترجیحات و کم‌اظهاری درآمد نیست.

اینحقیقت که برخی خانوارها ممکن است مخارج کسب‌وکار خود را به عنوان هزینه خانواراظهار کنند، سبب می‌شود تا رویکرد سیستم تقاضای کامل نتایج نادرستی تولید کند،درحالی‌که، به‌نظر می‌رسد به‌دلایلی که در ادامه می‌آید، هزینه خوراک نسبت به سایر اقلام هزینه،به‌طور دقیق‌تری توسط خانوار اظهار می‌شود.

1. هزینه خوراک مقدار ناچیزی است واحتمال پنهان‌کردن مقدار واقعی آن به انگیزه مالیات‌گریزی کمتر است.
2. احتمال درنظر گرفتن آن به‌عنوان هزینه کسب‌وکار کمتر است.
3. امکان به تعویق انداختنهزینه خوراک نسبت به سایر هزینه‌ها پایین‌تر است.

استفاده از هزینه خوراک به‌همراهمتغیرهای کنترلی مانع از اریب در تخمین کم‌اظهاری به‌دلیل عدم یکنوایی ترجیحات می‌شود، زیرا سلیقه غذا بین مشاغل مختلف نسبتاً به یکدیگر شبیه است. درحالی‌کهریسک جایگزینی دو تفسیر کم‌اظهاری و ترجیحات غیریکنوا با استفاده از هزینهکالاهای بی‌دوام بیشتر است، زیرا در این دسته از کالاهای مصرفی تنوع قیمتی وجوددارد. مزیت دیگر، استفاده از هزینه خوراک این است که هیچ باور عمومی منفی دررابطه با هزینه خوراک وجود ندارد که منجر به گزارش نادرست این هزینه شود؛ درحالی‌که نمونه‌های دیگر هزینه مانند دخانیات می‌توانند به‌دلیل نگرانی از باورعمومی کم‌اظهاری داشته باشند. اعتبار این نظریه را با مقایسه پایداری رابطه درآمد و هزینه خوراک در مقایسه با سایر هزینه‌هاتأیید کرده‌اند. به‌طورکلی، منحنی خوراک رفتار نسبتاً پایدارتری در مقایسه باسیستم تقاضای کامل نشان می‌دهد.

برخی مطالعات بین‌المللی نشان داده‌اند کهمیزان کم‌اظهاری در گروه‌های شغلی مختلف، متفاوت است. بر همین اساس، میزانکم‌اظهاری در گروه‌های شغلی مختلف به‌صورت مجزا تخمین زده می‌شود. این اطلاعات برای نظام مالیاتی از ارزش قابلتوجهی برخوردار است. با توجه به طبقه‌بندی‌های موجود، هم‌اکنون بیش از 9300 رشته شغلی احصا شده است، اما به‌دلیل کاهش شدیدحجم نمونه امکان محاسبه کم‌اظهاری برای تمام این مشاغل وجود ندارد.

 یافته‌های تحقیق: کم‌اظهاری 8.5درصدی

نمونه مورد مطالعه از داده‌های گردآوری‌شده توسط طرح پرسشنامه هزینه ودرآمد خانوار ایران که به‌وسیله مرکز آمار صورت می‌گیرد، در بین سال‌های 1379 تا1398 به دست آمده است. مجموعه اطلاعاتی حاضر به آن دسته از خانوارهای شهری محدود می‌شود که سن سرپرست آن‌ها بین 26 و 60 (شامل 26 و 60 سال) است زیرا زیرا سایر خانوارها ممکن است رفتار مالیاتی متفاوتی از خود نشان دهند. برای اینکهبتوان نتایج معتبری برای مقایسه خوداظهاری میان مشاغل آزاد و مزد و حقوق بگیربه دست آورد، لازم است تا داده‌های بودجه خانوار تا حدودی فیلتر شوند. برای این منظور، آن دسته از داده‌هایی که به‌نظر می‌رسید دقت نتایج را تحت‌تأثیر قرار دهندبه ترتیب زیر از نمونه مورد استفاده حذف شده‌اند.

1. خانوارهایی که در آن سرپرستمزد و حقوق‌بگیر بوده، ولی همسر دارای شغل آزاد است.
2. خانوارهای با درآمد مثبت ازمحل مشاغل کشاورزی؛ زیراممکن است رابطه درآمد و هزینه کشاورزان به دلیلخودکفایی در تهیه برخی اقلام هزینه متفاون از سایر خانوارها باشد.
3. خانوارهای بادرآمدیا هزینه اظهارشده منفی.

لازم به تأکید است که تعریف درآمد به کار گرفته‌شده در منحنی انگل، درآمد کل خانوار است که به‌صورت مجموع درآمد از محل مشاغلآزاد، مزد و حقوق‌بگیری، متفرقه و یارانه نقدی و درآمد غیرپولی است. برای تقسیم‌بندی خانوارها، سهم درآمد از محل مشاغل آزاد از درآمد کل را در نظر گرفته و خانوارهایی که این نسبت برای آن‌ها بیش از 25 درصد باشد، در دسته مشاغل آزاد گروه‌بندی شده‌اند.با استفاده از روش علمی این تحقیق، میانگین کم‌اظهاری برای مشاغل آزاد برای سال‏های 1379 تا 1398 برابر با 8.5 درصد از کل درآمد این خانوارها به دست می‌آید. با بررسی اندازه کم‌اظهاری در گروه‌های مختلف شغلی می‌توان مشاهده کرد که بالاترین کم‌اظهاری در گروه‌های شغلی «کارکنان ماهر کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری» و «قانون‌گذاران، مقامات عالی‌رتبه و مدیران» است. در ادامه به‌منظور مطالعه رفتار کم‌اظهاری در طول زمان، کم‌اظهاری به‌صورت مجزا برای سال‌های مختلف تخمین زده می‌شود. نتایج تخمین‌های این بخش نمایانگر وجود روند صعودی در میزان کم‌اظهاری در طول سال‌های 1383 تا 1389 است، به‌گونه‌ای که اندازه کم‌اظهاری در سال 1389 به‌صورت قابل‌توجهی بالاتر از سال‌های دیگر است.

 پژوهش:برآورد کم‌اظهاری درآمد خانوارهای با مشاغل آزاد در ایران

مسئله تحقیق:از آن‏جایی که احتمال شناسایی کم‌اظهاری مشاغل آزاد کمتر از مزد و حقوق‌بگیران است، به‌نظر می‌رسد که مشاغل آزاد انگیزه بیشتری برای کم‌اظهاری در پاسخ به بازرسان مالیاتی و هم چنین طرح‏های آمارگیری داشته باشند.